Omeka là nền tảng mã nguồn mở để dựng kho tư liệu số và triển lãm trực tuyến, do nhóm phát triển ở Đại học George Mason tạo ra. Bạn tải tư liệu lên thành từng mục, điền siêu dữ liệu theo Dublin Core, gom thành bộ sưu tập, rồi dựng triển lãm kể chuyện theo chủ đề.
Nhiều khoa, bảo tàng, thư viện nhỏ có hàng nghìn ảnh tư liệu nằm trong ổ cứng, đặt tên tuỳ hứng, không ai ngoài người chụp biết ảnh gì. Omeka giải quyết đúng chỗ đó: nó buộc mỗi tư liệu có hồ sơ mô tả, và cho phép đưa ra công chúng một phần có chọn lọc. Bài này đi qua các quyết định chính khi dựng kho.
Omeka Classic hay Omeka S?
Hai sản phẩm cùng tên nhưng thiết kế khác nhau. Chọn sai thì sau này phải chuyển dữ liệu:
| Tiêu chí | Omeka Classic | Omeka S |
|---|---|---|
| Mô hình | Một cài đặt, một trang công khai | Một cài đặt, nhiều trang công khai dùng chung kho dữ liệu |
| Hợp với | Một dự án, một khoa, một triển lãm | Thư viện, bảo tàng có nhiều dự án dùng chung tư liệu |
| Siêu dữ liệu | Dublin Core mặc định, thêm trường riêng theo loại mục | Nhiều bộ từ vựng (Dublin Core và các từ vựng liên kết dữ liệu), mẫu tài nguyên tự định nghĩa |
| Triển lãm | Plugin Exhibit Builder | Trang và khối nội dung trong từng trang công khai |
| Ảnh độ phân giải cao | Qua plugin | Có các mô-đun IIIF và trình xem như Mirador, Universal Viewer |
| Đòi hỏi quản trị | Thấp hơn | Cao hơn, nên có người hiểu máy chủ |
Ngoài bản tự cài, còn có dịch vụ lưu trữ Omeka.net do chính nhóm phát triển vận hành, hợp với dự án nhỏ không có máy chủ. Các giới hạn dung lượng và gói dịch vụ nên xem trực tiếp trên trang của họ.
Điền siêu dữ liệu Dublin Core sao cho dùng được
Mười lăm yếu tố, không phải ô nào cũng điền
Dublin Core gồm mười lăm yếu tố cơ bản như Title, Creator, Subject, Description, Date, Type, Format, Identifier, Source, Rights, Coverage. Một kho nhỏ nên chọn trước tập bắt buộc và viết quy tắc điền cho từng ô.
Quy tắc điền nhất quán
Ngày tháng nên viết theo dạng năm-tháng-ngày, ngày không chắc thì ghi khoảng và chú thích. Tên người viết theo một dạng chuẩn. Chủ đề lấy từ một danh sách từ khoá có kiểm soát do nhóm lập, tránh mỗi người gõ một kiểu. Coverage dùng cho địa danh và thời kỳ, ghi theo tên hành chính ở thời điểm của tư liệu kèm tên hiện nay nếu cần.
Nhập hàng loạt
Với vài trăm mục, nhập tay từng mục rất chậm. Omeka có cách nhập từ CSV (plugin hoặc mô-đun CSV Import). Hãy lập bảng tính trước, kiểm kỹ, rồi nhập một lần; sửa trên bảng tính rồi nhập lại dễ hơn sửa từng mục trên giao diện.
Một chi tiết nhỏ hay bị bỏ qua là ô Identifier. Hãy dùng chính mã của tư liệu trong kho gốc cộng với mã nội bộ của dự án, viết theo một mẫu cố định. Khi có người hỏi về một bức ảnh, bạn tìm ra bản gốc ngay; khi chuyển kho sang nền tảng khác, mã này là sợi dây nối các phiên bản.
Quyền hình ảnh: hỏi trước khi tải lên
Quyền chụp khác quyền công bố. Được phép chụp tư liệu ở một kho lưu trữ không có nghĩa được đưa ảnh lên mạng. Hãy hỏi rõ bằng văn bản, ghi điều kiện vào ô Rights.
Ghi rõ chủ sở hữu và giấy phép. Mỗi mục cần biết ai giữ bản gốc, ai giữ quyền ảnh, ảnh được dùng theo giấy phép nào. Với ảnh nhóm tự chụp từ tư liệu thuộc phạm vi công cộng, có thể chọn một giấy phép Creative Commons phù hợp.
Người trong ảnh. Ảnh có người còn sống, ảnh gia đình, ảnh phỏng vấn cần sự đồng ý của người trong ảnh hoặc gia đình. Chỉ công bố phần đã được đồng ý, phần còn lại để chế độ riêng tư.
Ảnh xem và ảnh gốc. Có thể chỉ tải lên ảnh độ phân giải vừa phải để xem, giữ ảnh gốc ở kho lưu trữ nội bộ. Cách này vừa giảm dung lượng máy chủ vừa phù hợp khi bên cho phép chỉ đồng ý công bố bản xem.
Dựng triển lãm theo chủ đề
Triển lãm không phải danh sách mục
Triển lãm là bài kể chuyện: có lời dẫn, có trình tự, có lý do vì sao tư liệu này đứng cạnh tư liệu kia. Một triển lãm tốt thường chỉ dùng vài chục mục được chọn từ kho hàng trăm mục.
Cấu trúc gợi ý
Trang mở đầu nêu câu hỏi hoặc chủ đề. Ba đến sáu trang con, mỗi trang một ý, mỗi ý vài tư liệu kèm lời dẫn ngắn. Trang cuối ghi nguồn, người thực hiện, lời cảm ơn các gia đình và cơ quan cho phép dùng tư liệu.
Tình huống thường gặp
Một khoa lịch sử có bộ ảnh và phỏng vấn về một làng nghề. Thay vì đưa hết lên một trang lưới ảnh, nhóm chia triển lãm thành nguyên liệu, công đoạn, người thợ, thị trường. Mỗi trang dẫn tới các mục trong kho để ai cần chi tiết thì đọc tiếp. Kho vẫn dùng lại được cho triển lãm khác sau này.
Lời dẫn của triển lãm nên ngắn, vài câu cho mỗi tư liệu, nói điều người xem không tự thấy được: ai làm ra, dùng vào việc gì, vì sao đáng chú ý. Tránh viết lại nguyên phần mô tả siêu dữ liệu; người xem muốn đọc chi tiết thì bấm vào mục trong kho.
Cài đặt và vận hành: những quyết định kỹ thuật tối thiểu
Máy chủ
Omeka chạy trên máy chủ web thông thường với PHP và MySQL hoặc MariaDB, cùng ImageMagick để tạo ảnh thu nhỏ. Yêu cầu phiên bản cụ thể thay đổi theo từng bản phát hành, nên đọc trang yêu cầu hệ thống trên trang chính thức của Omeka trước khi đặt máy chủ. Nếu trường có bộ phận công nghệ thông tin, nhờ họ cài và giữ cập nhật hơn là tự thuê máy chủ cá nhân.
Dung lượng và ảnh
Ảnh độ phân giải cao chiếm dung lượng rất nhanh. Tính trước số mục, dung lượng trung bình mỗi ảnh tải lên, và tốc độ tăng mỗi năm. Một cách làm phổ biến là tải lên ảnh JPEG chất lượng tốt cho người xem, giữ ảnh TIFF gốc ở kho lưu trữ riêng có sao lưu.
Tài khoản và phân quyền
Omeka có các vai trò người dùng khác nhau. Sinh viên nhập liệu chỉ nên có quyền thêm và sửa mục của mình, người biên tập duyệt trước khi công khai. Đặt mục mới ở chế độ không công khai cho tới khi siêu dữ liệu được kiểm, để công chúng không thấy những hồ sơ còn dở dang.
Tên miền và địa chỉ bền vững
Đường dẫn tới từng mục nên ổn định để người khác trích dẫn được. Tránh dựng kho trên tên miền tạm của một dự án ngắn hạn; nếu bắt buộc phải đổi tên miền, chuẩn bị chuyển hướng từ địa chỉ cũ sang địa chỉ mới.
Lỗi hay gặp và thứ tự làm đúng
Phần lớn kho Omeka gặp rắc rối vì làm ngược thứ tự. Thứ tự nên là:
- Viết quy tắc siêu dữ liệu và danh sách từ khoá trước khi tải mục đầu tiên.
- Đặt tên tệp ảnh theo quy ước, không dùng tên do máy ảnh tự sinh.
- Lập bảng tính đầy đủ, kiểm chéo bởi người thứ hai.
- Nhập hàng loạt vào một bản cài thử, xem hiển thị, rồi mới nhập vào bản chính.
- Dựng triển lãm sau khi kho đã ổn định.
- Lên lịch sao lưu cơ sở dữ liệu và thư mục tệp, cập nhật phiên bản Omeka và plugin định kỳ.
Lỗi tốn kém nhất là để kho tự chạy nhiều năm không cập nhật. Phần mềm lỗi thời dễ bị tấn công, và khi cần nâng cấp thì plugin cũ không còn chạy. Hãy giao rõ một người phụ trách bảo trì, hoặc xuất toàn bộ dữ liệu ra định dạng mở định kỳ để không phụ thuộc vào một bản cài.
Câu hỏi thường gặp
Omeka có miễn phí không?
Phần mềm Omeka Classic và Omeka S là mã nguồn mở, miễn phí để tự cài. Bạn tốn chi phí máy chủ và công quản trị. Dịch vụ lưu trữ Omeka.net có gói miễn phí và gói trả phí, xem điều kiện trên trang của họ.
Nên chọn Omeka Classic hay Omeka S cho một luận văn?
Một dự án đơn lẻ thường hợp Omeka Classic vì dễ quản trị. Nếu cơ quan muốn dùng chung kho cho nhiều dự án, hoặc cần IIIF và dữ liệu liên kết, Omeka S hợp hơn.
Dublin Core có đủ cho tư liệu Hán Nôm không?
Đủ cho mô tả cơ bản. Thông tin đặc thù như kiểu khắc in hay chép tay, số tờ, ký hiệu kho có thể thêm trường riêng hoặc dùng mẫu tài nguyên trong Omeka S. Ghi rõ quy tắc để người sau hiểu.
Có nhập dữ liệu từ bảng tính vào Omeka được không?
Được, qua plugin hoặc mô-đun nhập CSV. Bảng tính cần cột khớp với trường siêu dữ liệu và đường dẫn tới tệp ảnh. Thử với vài dòng trước khi nhập cả bảng.
Kho Omeka có được Google lập chỉ mục không?
Trang công khai của Omeka được công cụ tìm kiếm đọc như trang web bình thường. Tiêu đề và mô tả rõ ràng giúp tư liệu dễ được tìm thấy hơn.
Khi dự án hết kinh phí thì kho Omeka xử lý thế nào?
Xuất toàn bộ siêu dữ liệu và tệp ra định dạng mở, gửi vào kho của thư viện trường hoặc kho lưu trữ mở. Nếu còn duy trì trang, giao người cập nhật phần mềm định kỳ.
