Quy trình gọn: xuất bản ghi từ Scopus (CSV) hoặc Web of Science (văn bản thô, bản ghi đầy đủ), mở VOSviewer chọn tạo bản đồ từ dữ liệu thư mục, chọn phân tích đồng xuất hiện với đơn vị từ khoá, đặt ngưỡng số lần xuất hiện, rà danh sách từ, rồi đọc cụm và xuất hình.
VOSviewer là phần mềm miễn phí do Nees Jan van Eck và Ludo Waltman phát triển tại Trung tâm CWTS, Đại học Leiden. Nó dễ dùng tới mức nhiều người bấm qua các bước mặc định và nhận về một bản đồ nhiều màu đẹp mắt mà không giải thích được. Bài này đi theo đúng thứ tự thao tác, dừng lại ở những lựa chọn quyết định kết quả.
Chuẩn bị dữ liệu thô từ Scopus và Web of Science
Từ Scopus
Chạy câu truy vấn, áp bộ lọc, rồi chọn tất cả kết quả và xuất (Export) dạng CSV. Trong hộp chọn trường, đánh dấu đủ thông tin trích dẫn, thông tin thư mục, tóm tắt và từ khoá; nếu định làm đồng trích dẫn thì đánh dấu thêm tài liệu tham khảo. Scopus giới hạn số bản ghi mỗi lần xuất, nên tập lớn phải chia theo năm rồi xuất nhiều tệp.
Từ Web of Science
Chọn xuất dạng tệp văn bản thô (Plain text file) hoặc phân tách bằng tab, mục nội dung chọn bản ghi đầy đủ kèm tài liệu được trích (Full Record and Cited References). Web of Science cũng giới hạn số bản ghi mỗi lượt, nên bạn xuất theo dải số thứ tự, ví dụ từ 1 tới 500 rồi từ 501 trở đi, mỗi lượt một tệp. VOSviewer đọc được nhiều tệp cùng lúc.
Không trộn hai nguồn trong một lần đọc
Mỗi lần dựng bản đồ, VOSviewer đọc tệp của một loại cơ sở dữ liệu. Nếu cần gộp Scopus và Web of Science, phải gộp và khử trùng ở bước riêng trước đó; đó là chủ đề của một bài khác trong cùng chuyên mục.
Các bước dựng bản đồ đồng xuất hiện
Thứ tự hộp thoại có thể khác chút ít giữa các phiên bản, nhưng các lựa chọn chính vẫn như sau.
- Bấm
Create, chọn tạo bản đồ dựa trên dữ liệu thư mục (bibliographic data). - Chọn đọc dữ liệu từ tệp cơ sở dữ liệu thư mục, chọn đúng thẻ nguồn (Scopus, Web of Science, Dimensions, Lens hoặc PubMed), trỏ tới tệp. Ô tệp thesaurus để trống ở lần chạy đầu.
- Chọn loại phân tích
Co-occurrencevà đơn vị:All keywords,Author keywordshoặc từ khoá do cơ sở dữ liệu gán (Index keywords ở Scopus, Keywords Plus ở Web of Science). - Chọn cách đếm: đếm đầy đủ (full counting) hoặc đếm phân số (fractional counting).
- Đặt ngưỡng số lần xuất hiện tối thiểu của một từ khoá; phần mềm báo có bao nhiêu từ đạt ngưỡng.
- Chọn số từ khoá đưa vào bản đồ, rồi ở bước kiểm tra, bỏ chọn những từ vô nghĩa với câu hỏi (tên phương pháp chung chung, tên quốc gia nếu không cần).
- Bấm
Finishđể xem bản đồ.
Chọn đơn vị và ngưỡng: mỗi lựa chọn đổi kết quả ra sao
Không có lựa chọn đúng cho mọi bài; có lựa chọn phù hợp với câu hỏi nghiên cứu và được ghi lại trong phần phương pháp.
| Lựa chọn | Khi nào hợp | Hệ quả cần biết |
|---|---|---|
| Author keywords | Muốn thấy tác giả tự mô tả chủ đề thế nào | Nhiều biến thể chính tả, cần làm sạch kỹ |
| Index keywords / Keywords Plus | Muốn từ vựng chuẩn hoá hơn | Do máy hoặc người của cơ sở dữ liệu gán, có thể rộng và chung chung |
| All keywords | Tập dữ liệu nhỏ, cần đủ từ | Trộn hai kiểu từ, bản đồ dày hơn và khó đọc hơn |
| Full counting | Bài có số từ khoá tương đối đồng đều | Bài có rất nhiều từ khoá đóng góp nhiều liên kết hơn |
| Fractional counting | Muốn mỗi bài có trọng số như nhau | Giảm ảnh hưởng của bài khai quá nhiều từ khoá |
| Ngưỡng thấp | Tập dữ liệu nhỏ, chủ đề hẹp | Nhiều nút, bản đồ rối, cụm nhỏ lắt nhắt |
| Ngưỡng cao | Tập dữ liệu hàng nghìn bản ghi | Bản đồ gọn nhưng mất chủ đề mới nổi ít xuất hiện |
Cách làm thực tế: thử hai ba ngưỡng, chọn ngưỡng cho ra khoảng vài chục tới khoảng một trăm từ khoá mà bạn đọc được hết, rồi giữ cố định và ghi vào phương pháp. Đừng chỉnh ngưỡng tới khi bản đồ “ra” đúng điều bạn muốn nói.
Đọc bản đồ: nút, đường nối, cụm màu
Ba kiểu hiển thị
Network: nút to là từ xuất hiện nhiều, đường nối là hai từ cùng có trong một bài, màu là cụm. Overlay: tô màu theo một điểm số, thường là năm xuất bản trung bình của các bài chứa từ đó, giúp thấy chủ đề cũ và mới. Density: vùng đậm là nơi tập trung nhiều từ có trọng số lớn.
Cụm màu không phải là chủ đề có sẵn
Cụm do thuật toán gom những từ hay đi cùng nhau, với tham số độ phân giải (resolution) và kích thước cụm tối thiểu. Đổi tham số là số cụm thay đổi. Việc đặt tên cụm là diễn giải của người làm, phải dựa trên việc đọc các bài tiêu biểu trong cụm, không chỉ nhìn vài từ to nhất.
Khoảng cách gần đúng
Hai từ nằm gần nhau thường có liên hệ mạnh, nhưng bố cục là kết quả tối ưu hoá trên mặt phẳng, không phải toạ độ chính xác. Đừng viết “từ A nằm ở trung tâm nên là chủ đề cốt lõi” chỉ dựa vào vị trí; xem thêm số liên kết và tổng độ mạnh liên kết của nút.
Xuất hình đủ nét và lưu để làm lại được
Chụp bằng chức năng của phần mềm, không chụp màn hình máy. Chức năng Screenshot của VOSviewer cho phép phóng tỉ lệ khi lưu ảnh; chọn tỉ lệ lớn để ảnh đủ nét khi tạp chí yêu cầu độ phân giải cao, hoặc lưu dạng vector nếu phiên bản của bạn hỗ trợ.
Chỉnh nhãn trước khi chụp. Giảm số nhãn hiển thị, tăng cỡ chữ, tránh chồng nhãn. Bản đồ in ở cỡ một cột báo sẽ nhỏ hơn nhiều so với trên màn hình.
Lưu tệp bản đồ và tệp mạng. VOSviewer lưu được tệp bản đồ (map) và tệp mạng (network). Giữ chúng cùng tệp dữ liệu gốc, để phản biện yêu cầu chỉnh hình là bạn mở lại được, không phải dựng lại từ đầu.
Xuất danh sách nút ra bảng. Bảng từ khoá kèm số lần xuất hiện, số liên kết, cụm là phụ lục rất hữu ích; nhiều phản biện muốn thấy số liệu thay vì chỉ nhìn hình.
Ghi phiên bản phần mềm và tham số. Phiên bản VOSviewer, phương pháp chuẩn hoá, độ phân giải cụm, ngưỡng; thiếu những thứ này thì người khác không dựng lại được hình của bạn.
Lỗi hay gặp ở lần đầu dùng VOSviewer
Thứ nhất, không làm sạch từ khoá: “COVID-19”, “covid 19” và “coronavirus disease 2019” thành ba nút riêng, chia nhỏ trọng số của một chủ đề. Thứ hai, để từ khoá chung chung như “study”, “analysis”, “Vietnam” chiếm chỗ trung tâm bản đồ. Thứ ba, đọc màu overlay như năm chính xác, trong khi đó chỉ là năm trung bình. Thứ tư, quên rằng tập dữ liệu chỉ phản ánh những gì cơ sở dữ liệu phủ, nên “chủ đề vắng mặt” có thể chỉ là chủ đề được công bố ở nơi khác.
Không cần làm: chỉnh màu từng cụm cho đẹp trước khi chưa chốt dữ liệu. Mỗi lần thêm bản ghi hoặc đổi thesaurus, màu và số cụm có thể đổi; làm đẹp ở bước cuối.
Câu hỏi thường gặp
VOSviewer có miễn phí và cần cài Java không?
VOSviewer miễn phí. Các bản cài cho Windows và macOS đi kèm sẵn môi trường chạy, còn bản dùng chung cho mọi hệ điều hành cần có Java trên máy. Tải từ trang chính thức của VOSviewer để có bản mới nhất.
Đọc tệp Scopus thì xuất định dạng nào?
Xuất dạng CSV từ Scopus, chọn đủ trường thông tin thư mục, tóm tắt và từ khoá, thêm tài liệu tham khảo nếu cần phân tích đồng trích dẫn. Khi đọc vào VOSviewer, chọn đúng thẻ Scopus.
Nên chọn All keywords hay Author keywords?
Author keywords phản ánh cách tác giả mô tả chủ đề nhưng nhiều biến thể; từ khoá do cơ sở dữ liệu gán chuẩn hoá hơn nhưng chung chung hơn. Chọn theo câu hỏi nghiên cứu và ghi rõ lựa chọn trong phần phương pháp.
Số cụm trên bản đồ có ý nghĩa cố định không?
Không. Số cụm phụ thuộc tham số độ phân giải, kích thước cụm tối thiểu và dữ liệu. Báo cáo tham số đã dùng và đặt tên cụm dựa trên việc đọc các bài tiêu biểu, không chỉ dựa vào vài từ lớn nhất.
Màu trong chế độ overlay là năm gì?
Mặc định là năm xuất bản trung bình của các bài chứa từ khoá đó. Đó là giá trị trung bình nên một từ màu vàng vẫn có thể xuất hiện trong bài cũ; dùng để thấy xu hướng chung, không để xác định năm xuất hiện đầu tiên.
