Phần phương pháp của bài trắc lượng cần đủ để người khác lặp lại: tên cơ sở dữ liệu và chỉ mục, câu truy vấn nguyên văn, ngày truy xuất, bộ lọc và tiêu chí loại, số bản ghi ở từng bước, cách làm sạch, phần mềm, phiên bản, tham số, và giới hạn của dữ liệu.
Bài trắc lượng hay bị trả về không vì kết quả, mà vì phản biện không lặp lại được cách tạo tập dữ liệu. Những câu hỏi họ đặt ra lặp lại khá đều giữa các tạp chí. Bài này xếp chúng theo thứ tự xuất hiện trong phần phương pháp, kèm mẫu cách viết và những điểm hay bị bỏ quên.
Nguồn dữ liệu và câu truy vấn
Nêu đúng tên nguồn và phạm vi
Không viết chung chung “dữ liệu lấy từ Web of Science”. Ghi rõ Web of Science Core Collection và các chỉ mục được chọn (ví dụ SCIE, SSCI), vì quyền truy cập của mỗi trường khác nhau và kết quả sẽ khác. Với Scopus, ghi rõ trường tìm kiếm đã dùng.
Chép câu truy vấn nguyên văn
Câu truy vấn phải được chép đúng như đã chạy, kèm mã trường. Ví dụ dạng Scopus: TITLE-ABS-KEY ( ... ) AND PUBYEAR > ... AND ( LIMIT-TO ( DOCTYPE , 'ar' ) ); dạng Web of Science: TS=( ... ) với bộ lọc loại tài liệu. Câu dài thì đưa vào phụ lục, trong thân bài tóm tắt cấu trúc.
Giải thích cách chọn từ khoá
Phản biện sẽ hỏi vì sao có từ này mà không có từ kia. Một hai câu về cách bạn xây dựng tập từ khoá (từ bài tổng quan trước, từ điển chuyên ngành, thử nghiệm độ phủ với một tập bài đã biết) giúp trả lời trước câu hỏi đó.
Ngày truy xuất và vì sao nó quan trọng
Cơ sở dữ liệu thay đổi mỗi ngày: thêm bài mới, bổ sung bài cũ, cập nhật trích dẫn, đổi phân loại. Cùng một câu truy vấn chạy cách nhau vài tuần cho số bản ghi khác. Vì thế ngày truy xuất là thông tin bắt buộc, không phải chi tiết phụ.
Tốt nhất là truy xuất mọi nguồn trong cùng một ngày và ghi ngày đó. Nếu phải chạy lại sau phản biện, nói rõ đã cập nhật dữ liệu tới ngày nào và số bản ghi thay đổi ra sao. Đồng thời lưu bản xuất gốc; nếu tạp chí cho phép, đưa danh sách định danh (DOI hoặc mã bản ghi) vào tài liệu bổ sung.
Tiêu chí loại và cách viết
Mỗi tiêu chí cần có lý do, gắn với câu hỏi nghiên cứu. Bảng dưới là những tiêu chí hay gặp và câu hỏi phản biện thường đặt ra.
| Tiêu chí | Phản biện thường hỏi | Nên viết |
|---|---|---|
| Khoảng năm | Vì sao bắt đầu từ năm đó? | Mốc gắn với sự kiện hoặc lý do dữ liệu, không chọn tuỳ ý |
| Loại tài liệu | Vì sao loại bài hội nghị, bài tổng quan? | Lý do theo câu hỏi; nêu số bản ghi bị loại |
| Ngôn ngữ | Có làm lệch kết quả không? | Thừa nhận giới hạn, nêu số bản ghi khác ngôn ngữ bị loại |
| Năm hiện tại chưa trọn | Có làm sai xu hướng không? | Loại năm chưa trọn hoặc nêu rõ dữ liệu tính tới ngày nào |
| Sàng lọc thủ công | Ai sàng lọc, tiêu chí nào, có đối chiếu không? | Số người sàng lọc, cách giải quyết bất đồng |
Sàng lọc thủ công (đọc tiêu đề, tóm tắt để loại bài lạc đề) ngày càng được phản biện chờ đợi ở bài trắc lượng, đặc biệt khi câu truy vấn dùng những từ đa nghĩa.
Sơ đồ chọn bản ghi
Một sơ đồ dạng PRISMA, với số bản ghi ở từng bước từ truy xuất tới tập phân tích, giúp phản biện thấy ngay đường đi của dữ liệu. PRISMA 2020 được xây dựng cho tổng quan hệ thống; dùng nó cho bài trắc lượng là mượn khung trình bày, nên chỉ giữ những ô có thật trong quy trình của bạn, đừng cố điền đủ mọi ô.
Số trên sơ đồ phải cộng trừ khớp với nhau và khớp với số trong phần kết quả. Lỗi phổ biến là sơ đồ ghi một con số, bảng mô tả trong kết quả ghi số khác vài bản ghi, vì người viết đã chạy lại dữ liệu sau khi vẽ sơ đồ.
Phần mềm, phiên bản và tham số
Đây là phần bị hỏi nhiều thứ hai sau câu truy vấn. Một đoạn ngắn có đủ các thông tin sau là đủ.
- Tên phần mềm và phiên bản, ví dụ phiên bản VOSviewer, phiên bản R và gói bibliometrix, phiên bản CiteSpace.
- Loại phân tích, đơn vị phân tích, cách đếm (đầy đủ hay phân số).
- Ngưỡng chọn nút và số nút được giữ lại.
- Phương pháp chuẩn hoá và tham số gom cụm, ví dụ độ phân giải, kích thước cụm tối thiểu.
- Cách làm sạch từ khoá, tên tác giả, và việc có công bố tệp thesaurus hay không.
- Với CiteSpace: lát thời gian, tiêu chí chọn nút, cắt tỉa, tham số bùng nổ.
Mặc định của phần mềm thay đổi giữa các phiên bản. Ghi giá trị cụ thể thay vì chỉ ghi “dùng tham số mặc định”.
Một đoạn phương pháp mẫu
Đoạn sau là khung để bạn điền, phần trong ngoặc là thông tin thật của nghiên cứu. “Dữ liệu được truy xuất từ Web of Science Core Collection (các chỉ mục …) và Scopus ngày … với câu truy vấn trình bày ở Phụ lục 1, giới hạn ở bài nghiên cứu và bài tổng quan xuất bản từ năm … tới năm …, bằng tiếng …. Hai tập dữ liệu được ghép và khử trùng theo DOI, sau đó theo tiêu đề chuẩn hoá, năm và tác giả đầu (Hình 1). Hai thành viên nhóm độc lập sàng lọc tiêu đề và tóm tắt để loại bài lạc đề; bất đồng được giải quyết bằng thảo luận.”
“Từ khoá được làm sạch bằng tệp thesaurus (Tài liệu bổ sung 2), gộp biến thể chính tả, số ít số nhiều và viết tắt, loại các từ chung. Phân tích mô tả và bản đồ chủ đề thực hiện bằng gói bibliometrix phiên bản … trên R phiên bản …; bản đồ đồng xuất hiện dựng bằng VOSviewer phiên bản …, đơn vị từ khoá tác giả, đếm phân số, ngưỡng … lần xuất hiện, chuẩn hoá theo độ mạnh liên kết, độ phân giải cụm ….”
Hai đoạn như vậy, cộng bảng tiêu chí và sơ đồ chọn bản ghi, trả lời được phần lớn câu hỏi mà phản biện bài trắc lượng hay đặt ra ở vòng đầu.
Giới hạn của dữ liệu: viết thẳng, đừng né
Độ phủ của cơ sở dữ liệu. Scopus và Web of Science phủ thiên về tạp chí tiếng Anh và một số khu vực. Kết luận về “toàn bộ lĩnh vực” cần thu hẹp lại thành “trong các nguồn được cơ sở dữ liệu này phủ”.
Chất lượng trường dữ liệu. Từ khoá thiếu ở bài cũ, tên tác giả và cơ quan ghi không thống nhất, tài liệu tham khảo ghi sai. Nêu bạn đã làm sạch tới đâu và còn gì chưa xử lý được.
Độ trễ trích dẫn. Bài gần đây chưa đủ thời gian được trích, nên mọi phân tích dựa trên trích dẫn đều thiên về bài cũ.
Trắc lượng mô tả, không đánh giá chất lượng. Tần suất và trích dẫn cho biết mức độ chú ý, không cho biết kết quả nghiên cứu có đúng hay không. Một câu nói rõ điều này thường làm phản biện yên tâm hơn là bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Bài trắc lượng có cần theo PRISMA không?
PRISMA được xây dựng cho tổng quan hệ thống, không bắt buộc cho bài trắc lượng. Tuy vậy nhiều tác giả mượn sơ đồ chọn bản ghi của PRISMA để trình bày quy trình cho rõ. Chỉ giữ các bước có thật và nêu rõ đây là mượn khung trình bày.
Câu truy vấn dài có cần đưa nguyên văn vào bài không?
Cần có nguyên văn, nhưng có thể đặt ở phụ lục hoặc tài liệu bổ sung nếu quá dài. Trong thân bài, tóm tắt cấu trúc gồm các nhóm khái niệm, trường tìm kiếm và bộ lọc.
Có bắt buộc ghi ngày truy xuất dữ liệu không?
Nên coi là bắt buộc. Cơ sở dữ liệu cập nhật liên tục nên cùng một câu truy vấn sẽ cho kết quả khác ở thời điểm khác. Không có ngày truy xuất, người khác không thể hiểu vì sao họ không lặp lại được số bản ghi của bạn.
Ghi dùng tham số mặc định có đủ không?
Không đủ. Mặc định thay đổi theo phiên bản phần mềm. Ghi giá trị cụ thể của ngưỡng, cách đếm, chuẩn hoá và tham số gom cụm để người khác dựng lại được kết quả.
Nên viết giới hạn dữ liệu ở đâu?
Phần giới hạn thường đặt trong thảo luận, nhưng các giới hạn do cách tạo tập dữ liệu như độ phủ nguồn, ngôn ngữ, loại tài liệu nên được nhắc ngắn ngay trong phương pháp để người đọc hiểu phạm vi kết quả.
