Với QGIS, bản đồ đầu tiên của người làm khoa học xã hội thường gồm năm bước: cài QGIS, mở lớp ranh giới hành chính, nối bảng số liệu theo mã đơn vị hành chính, tô màu theo giá trị, rồi dựng trang in có chú giải và xuất ra tệp. Cả quy trình làm được trong một buổi.
Người làm xã hội học, kinh tế, giáo dục, y tế công cộng thường có số liệu theo tỉnh hoặc theo xã nhưng chỉ trình bày bằng bảng. Đặt cùng số liệu đó lên bản đồ, những khác biệt theo vùng hiện ra ngay. QGIS là phần mềm hệ thông tin địa lý (GIS) mã nguồn mở, miễn phí, đủ mạnh cho phần lớn nhu cầu nghiên cứu. Bài này đi qua một ví dụ cụ thể: tô màu các tỉnh theo một tỷ lệ từ bảng số liệu của bạn.
Cài đặt và làm quen giao diện
Chọn bản cài
Trang tải QGIS thường có hai dòng: bản dài hạn (LTR, Long Term Release) và bản mới nhất. Người mới nên chọn bản dài hạn vì ổn định hơn và tài liệu hướng dẫn khớp hơn. Cài xong, mở QGIS, chọn ngôn ngữ giao diện; bài này ghi tên menu tiếng Anh để bạn dễ tra hướng dẫn trên mạng.
Bốn vùng cần biết
Khung bản đồ ở giữa; bảng Layers liệt kê các lớp, lớp trên đè lớp dưới; thanh công cụ phía trên; và hộp Processing Toolbox chứa hàng trăm công cụ xử lý. Mỗi lớp có cửa sổ Properties (bấm đúp vào tên lớp), nơi chỉnh hiển thị, xem trường dữ liệu, nối bảng. Phần lớn thao tác trong bài nằm ở cửa sổ này.
Lưu dự án sớm
Lưu dự án thành tệp .qgz ngay từ đầu, đặt trong cùng thư mục với dữ liệu. Dự án chỉ lưu cách hiển thị và đường dẫn tới dữ liệu, không chứa dữ liệu; di chuyển thư mục dữ liệu đi nơi khác là dự án báo thiếu lớp.
Lớp ranh giới: lấy ở đâu và kiểm gì
Nguồn dữ liệu ranh giới
Lớp ranh giới hành chính thường ở dạng shapefile, GeoPackage hoặc GeoJSON. Nguồn có thể là cơ quan quản lý đất đai, đo đạc bản đồ, các dự án dữ liệu mở quốc tế, hoặc nhóm nghiên cứu khác. Mở bằng menu Layer, Add Layer, Add Vector Layer, hoặc kéo thả tệp vào khung bản đồ.
Kiểm thời điểm ranh giới
Ranh giới hành chính Việt Nam thay đổi nhiều lần. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, sau sắp xếp theo Nghị quyết 202/2025/QH15, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và không còn cấp huyện. Số liệu của bạn thuộc thời điểm nào thì lớp ranh giới phải cùng thời điểm đó; ghép số liệu năm cũ vào ranh giới mới là sai.
Kiểm chủ quyền
Mọi bản đồ có lãnh thổ Việt Nam phải thể hiện đầy đủ chủ quyền, gồm quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa. Nhiều bộ dữ liệu ranh giới tải từ nguồn quốc tế thiếu hai quần đảo hoặc gán chúng khác đi. Mở lớp lên, phóng ra Biển Đông để kiểm trước khi dùng; nếu thiếu, bổ sung từ nguồn chính thức của Việt Nam.
Nối bảng số liệu theo mã đơn vị hành chính
Nối bảng (join) gắn cột số liệu của bạn vào từng vùng trên lớp ranh giới. Phần lớn lỗi nằm ở cột mã:
| Bước | Làm gì trong QGIS | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Chuẩn bị bảng | Lưu số liệu thành CSV UTF-8, có cột mã đơn vị hành chính | Mã bị bảng tính cắt mất số không ở đầu |
| Nhập bảng | Add Delimited Text Layer, chọn không có hình học (no geometry) | Mã bị nhận thành số; khai báo cột mã là chuỗi |
| Nối | Properties của lớp ranh giới, thẻ Joins, chọn trường mã ở hai bên | Hai cột mã khác kiểu (số và chuỗi) nên không khớp |
| Kiểm | Mở bảng thuộc tính, lọc dòng có giá trị trống | Một số vùng không khớp vì tên hoặc mã cũ |
| Cố định | Xuất lớp đã nối thành GeoPackage mới | Quên xuất, mở lại dự án mất kết quả nối khi bảng nguồn bị di chuyển |
Luôn nối theo mã, không nối theo tên. Tên tỉnh, xã có thể viết khác nhau giữa hai nguồn (có dấu, không dấu, có chữ “tỉnh” hay không), và có đơn vị trùng tên. Mã đơn vị hành chính do cơ quan thống kê nhà nước ban hành là khoá nối đáng tin; nhớ dùng danh mục mã cùng thời điểm với ranh giới.
Tô màu theo giá trị
Chọn kiểu hiển thị
Trong Properties, thẻ Symbology, chọn Graduated, chọn trường giá trị. Bản đồ tô màu theo vùng (choropleth) chỉ nên dùng cho tỷ lệ, mật độ, giá trị bình quân; không dùng cho số đếm tuyệt đối, vì vùng lớn đông dân sẽ luôn nổi bật dù tỷ lệ không cao.
Chọn cách chia lớp
QGIS có các cách chia như khoảng đều (Equal Interval), phân vị (Quantile), ngắt tự nhiên (Natural Breaks). Cùng số liệu, ba cách chia cho ba bản đồ trông rất khác nhau. Chọn cách chia có lý do, ghi trong chú thích hình, và nên thử cả ba trước khi chọn. Ba đến sáu lớp thường dễ đọc.
Chọn bảng màu
Giá trị đi từ thấp đến cao dùng dải màu một sắc độ, nhạt đến đậm. Giá trị có điểm giữa ý nghĩa (tăng và giảm) dùng dải màu phân kỳ hai đầu. Tránh dải cầu vồng; chọn dải dễ đọc với người khó phân biệt màu.
Dựng trang in và xuất bản đồ
Bản đồ cho báo cáo hay bài báo dựng trong Print Layout, không chụp màn hình khung bản đồ:
- Menu
Project,New Print Layout, đặt tên. - Thêm khung bản đồ (
Add Map), kéo vùng hiển thị. - Thêm chú giải (
Add Legend), sửa tên lớp và nhãn lớp màu cho dễ hiểu. - Thêm thước tỉ lệ và mũi tên chỉ hướng bắc.
- Thêm dòng nguồn dữ liệu và thời điểm số liệu.
- Kiểm phần thể hiện quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, có thể đặt trong khung phụ.
- Xuất bằng
Export as Image,Export as PDFhoặcExport as SVGvới độ phân giải theo yêu cầu.
Khi số liệu ở cấp xã: thêm vài điều cần lưu ý
Số lượng đơn vị lớn
Cấp xã có hàng nghìn đơn vị, nhiều xã nhỏ đến mức trên bản đồ cả nước chỉ còn là một chấm màu. Hãy cân nhắc chỉ vẽ một vài tỉnh vùng nghiên cứu, hoặc gộp lên đơn vị lớn hơn khi trình bày toàn quốc. Viền ranh giới xã nên mảnh, màu xám nhạt, để màu tô không bị nuốt mất.
Số liệu thiếu và số liệu không tin cậy
Xã không có số liệu nên tô một màu trung tính riêng (ví dụ xám có gạch chéo) và ghi trong chú giải, không để trùng màu với nhóm giá trị thấp nhất. Xã có cỡ mẫu nhỏ thì tỷ lệ dao động mạnh; ghi chú hoặc gộp để người đọc không hiểu nhầm một con số cực đoan.
Kích thước tệp
Lớp ranh giới xã chi tiết có thể rất nặng, làm QGIS chậm và tệp xuất ra lớn. Dùng công cụ đơn giản hoá hình học (Simplify) với ngưỡng nhỏ cho bản đồ trình bày, nhưng giữ bản gốc cho phân tích không gian.
Việc nên làm tiếp sau bản đồ đầu tiên
Khi đã quen quy trình trên, các bước mở rộng hợp với nghiên cứu khoa học xã hội:
- Vẽ điểm từ bảng có toạ độ (trường học, cơ sở y tế, điểm khảo sát) chồng lên ranh giới.
- Đếm số điểm trong mỗi vùng bằng công cụ trong Processing Toolbox.
- Tính khoảng cách từ mỗi điểm tới cơ sở gần nhất.
- Làm bản đồ nhỏ lặp lại cho nhiều năm để so sánh.
- Lưu toàn bộ dữ liệu, dự án và mô tả nguồn vào một thư mục để người khác làm lại.
Một tình huống hay gặp: nhóm nghiên cứu giáo dục có tỷ lệ học sinh bỏ học theo xã, nối vào ranh giới thì một phần xã không khớp. Nguyên nhân là số liệu theo danh mục cũ, ranh giới theo danh mục mới sau sáp nhập. Cách xử lý đúng là dùng ranh giới cùng thời điểm với số liệu, hoặc lập bảng chuyển đổi mã cũ sang mới và nêu rõ trong phương pháp.
Câu hỏi thường gặp
QGIS có miễn phí không?
Có. QGIS là phần mềm mã nguồn mở, miễn phí, chạy trên Windows, macOS và Linux. Người mới nên chọn bản dài hạn LTR vì ổn định hơn.
Vì sao nối bảng trong QGIS bị trống nhiều dòng?
Thường do cột mã hai bên khác kiểu dữ liệu, mã bị mất số không ở đầu, hoặc số liệu và ranh giới thuộc hai thời điểm hành chính khác nhau. Kiểm kiểu trường và danh mục mã trước.
Có nên tô màu bản đồ theo số dân tuyệt đối không?
Không nên với bản đồ tô màu theo vùng. Vùng rộng, đông dân sẽ luôn nổi bật. Hãy dùng tỷ lệ, mật độ, hoặc thể hiện số tuyệt đối bằng ký hiệu tròn có kích thước theo giá trị.
Lấy ranh giới hành chính Việt Nam mới sau sáp nhập ở đâu?
Ưu tiên nguồn từ cơ quan nhà nước phụ trách đo đạc, bản đồ, quản lý đất đai. Với nguồn khác, kiểm thời điểm cập nhật, danh mục mã, và việc thể hiện đầy đủ quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa.
Shapefile và GeoPackage khác nhau thế nào?
Shapefile gồm nhiều tệp đi kèm, giới hạn độ dài tên trường và hay lỗi bảng mã tiếng Việt. GeoPackage là một tệp duy nhất, chứa được nhiều lớp, hỗ trợ tiếng Việt tốt hơn, nên ưu tiên dùng.
Có cần biết lập trình để dùng QGIS không?
Không. Phần lớn thao tác làm bằng giao diện. Khi cần lặp lại nhiều lần, QGIS có trình dựng mô hình xử lý bằng kéo thả và có thể viết mã Python, nhưng đó là bước sau.
