Bản đồ cho bài báo: chú giải, thước tỉ lệ, hướng bắc, ranh giới

Bản đồ trong bài báo khoa học cần đủ các thành phần: tiêu đề hoặc chú thích hình, chú giải, thước tỉ lệ, hướng bắc, hệ toạ độ, nguồn dữ liệu và ngày dữ liệu. Với bản đồ có lãnh thổ Việt Nam, phải thể hiện đầy đủ chủ quyền, gồm quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa.

Bản đồ vùng nghiên cứu là một trong những hình đầu tiên người phản biện nhìn thấy. Một bản đồ thiếu thước tỉ lệ, màu khó đọc khi in đen trắng, ranh giới sai thời điểm, hay ghi nguồn sơ sài sẽ để lại ấn tượng cẩu thả cho cả bài. Bài này liệt kê các thành phần, cách chọn màu, cách ghi nguồn, và những lỗi hay bị trả về.

Thành phần của một bản đồ trong bài báo

Không phải bản đồ nào cũng cần mọi thành phần với cùng mức nổi bật, nhưng thiếu thì nên có lý do:

Chủ quyền và ranh giới: kiểm trước khi nộp

Thể hiện đầy đủ lãnh thổ

Mọi bản đồ có lãnh thổ Việt Nam phải thể hiện đầy đủ chủ quyền, gồm quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa. Yêu cầu này áp dụng cả với bản đồ định vị nhỏ ở góc hình. Có thể đặt hai quần đảo trong khung phụ nếu bố cục hình chật, miễn là thể hiện rõ ràng.

Dữ liệu nền quốc tế

Nhiều bộ ranh giới và bản đồ nền phổ biến được dựng theo quan điểm khác nhau về các vùng tranh chấp, có bộ thiếu hai quần đảo hoặc ghi tên khác. Luôn phóng ra kiểm toàn bộ lãnh thổ trên bản đồ của bạn trước khi xuất, và thay bằng dữ liệu từ nguồn chính thức của Việt Nam khi cần. Việc này áp dụng cả với bản đồ nền trực tuyến chèn vào bố cục.

Tạp chí quốc tế

Một số nhà xuất bản quốc tế có câu ghi chú rằng họ giữ trung lập về ranh giới trên bản đồ của tác giả. Điều đó không thay đổi trách nhiệm của tác giả về tính chính xác của bản đồ. Khi nộp bài cho tạp chí trong nước hay quốc tế, bản đồ có lãnh thổ Việt Nam đều nên thể hiện đầy đủ, đúng như quy định pháp luật Việt Nam về đo đạc và bản đồ.

Màu và ký hiệu dễ đọc

Chọn bảng màu theo loại dữ liệu

Dữ liệu tăng dần dùng dải một sắc độ nhạt đến đậm; dữ liệu có điểm giữa ý nghĩa dùng dải phân kỳ; dữ liệu phân loại (loại đất, loại hình) dùng các màu khác sắc nhưng cùng độ đậm vừa phải. Bộ bảng màu ColorBrewer, vốn được thiết kế cho bản đồ, là điểm khởi đầu tốt và có sẵn trong QGIS.

Người khó phân biệt màu và bản in đen trắng

Tránh cặp đỏ và xanh lá làm khác biệt chính. Kiểm bản đồ ở chế độ xám: nếu các lớp không còn phân biệt được, đổi màu hoặc thêm hoa văn. Nhiều người đọc vẫn in bài ra giấy đen trắng.

Ít hơn là rõ hơn

Mỗi bản đồ một thông điệp. Bỏ các lớp nền không cần thiết, nhãn quá dày, viền quá đậm. Nếu muốn so hai biến, cân nhắc hai bản đồ nhỏ cạnh nhau thay vì chồng hai biến lên một bản đồ.

Với bản đồ nhiệt độ, độ cao, mật độ, tránh để giá trị cao nhất mang màu đậm nhất nếu điều đó làm người đọc hiểu nhầm hướng tốt xấu. Ghi rõ đơn vị trong chú giải, làm tròn ranh giới các lớp màu thành số dễ đọc thay vì để nguyên số thập phân dài do phần mềm sinh ra.

Ghi nguồn dữ liệu và bản đồ nền

Ghi đủ, ghi đúng

Ghi nguồn cho từng lớp: ranh giới hành chính (cơ quan cung cấp, thời điểm), số liệu (nguồn, năm), ảnh nền hoặc bản đồ nền (nhà cung cấp, giấy phép). Nhiều bản đồ nền mở yêu cầu dòng ghi công cụ thể trong điều khoản; chép đúng câu đó.

Giấy phép bản đồ nền

Không phải bản đồ nền trực tuyến nào cũng được phép đưa vào ấn phẩm. Đọc điều khoản trước khi chụp hay xuất bản đồ nền vào bài báo, nhất là với bài xuất bản theo giấy phép mở cho phép người khác dùng lại.

Ghi hệ toạ độ

Ghi hệ toạ độ và phép chiếu dùng để trình bày bản đồ, ví dụ VN-2000 múi chiếu nào hay WGS84. Người muốn chồng dữ liệu của họ lên bản đồ của bạn cần thông tin này.

Xuất bản đồ theo yêu cầu tạp chí

Đọc hướng dẫn tác giả của tạp chí trước khi dựng bố cục, vì kích thước khung quyết định cỡ chữ và độ dày nét:

1. Kiểm kích thước hình tối đa (một cột hay hai cột) và đặt khổ trang trong Print Layout đúng kích thước đó.
2. Đặt cỡ chữ nhãn và chú giải sao cho khi in đúng kích thước vẫn đọc được.
3. Xuất dạng vector (PDF, SVG, EPS) nếu tạp chí nhận, để chữ và nét không vỡ.
4. Nếu xuất ảnh, đặt độ phân giải theo yêu cầu tạp chí cho hình có chữ và nét.
5. Kiểm hình sau khi xuất bằng cách mở ở kích thước thật, in thử đen trắng.
6. Lưu tệp dự án QGIS và dữ liệu để sửa nhanh khi phản biện yêu cầu.

Bản đồ nhiều khung và chuỗi bản đồ nhỏ

Khung chính và khung phụ

Bản đồ vùng nghiên cứu thường có khung chính phóng to vùng nghiên cứu và một khung phụ nhỏ định vị trong cả nước. Trong Print Layout, thêm hai khung bản đồ, dùng tuỳ chọn hiển thị phạm vi của khung chính lên khung phụ (overview) để vẽ ô chữ nhật đánh dấu. Khung phụ cũng phải thể hiện đầy đủ lãnh thổ.

Chuỗi bản đồ nhỏ

Khi so sánh nhiều năm hoặc nhiều biến, đặt các bản đồ nhỏ cùng khung, cùng tỉ lệ, cùng thang màu cạnh nhau. Dùng chung một chú giải. Thang màu khác nhau giữa các bản đồ là lỗi nghiêm trọng, vì người đọc so màu chứ không đọc số.

Dùng Atlas cho nhiều vùng

Nếu cần cùng một bố cục cho nhiều tỉnh, chức năng Atlas trong Print Layout tạo hàng loạt bản đồ từ một lớp phủ, mỗi đối tượng một trang. Cách này giữ mọi bản đồ đồng nhất và tiết kiệm nhiều giờ chỉnh tay.

Lỗi hay bị phản biện nhắc

Danh sách dưới tổng hợp những góp ý quen thuộc với bản đồ trong bài báo:

• Thiếu thước tỉ lệ hoặc thước tỉ lệ số không còn đúng sau khi thu phóng hình.
• Chú giải ghi tên trường dữ liệu khó hiểu thay vì tên dễ đọc.
• Ranh giới hành chính không cùng thời điểm với số liệu.
• Bản đồ định vị thiếu quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa.
• Màu cầu vồng, không đọc được khi in đen trắng.
• Không ghi nguồn bản đồ nền, ảnh vệ tinh.
• Chữ quá nhỏ khi hình được dàn vào một cột.

Một cách tự kiểm hiệu quả là đưa bản đồ cho một đồng nghiệp không làm đề tài này, hỏi họ đọc được gì trong mười giây. Nếu họ không nói ra được thông điệp chính, bản đồ cần gọn lại.

Câu hỏi thường gặp