BASE và CORE là hai công cụ tìm kiếm gom tài liệu từ các kho lưu trữ mở của trường đại học và viện nghiên cứu trên thế giới. Chúng giúp tìm bản toàn văn hợp pháp của nhiều bài nằm sau tường phí, lọc theo loại tài liệu và giấy phép, nhưng cần kiểm phiên bản trước khi trích.
Khi gặp một bài cần đọc mà trường không mua, nhiều người dừng ở trang nhà xuất bản. Thực ra rất nhiều tác giả đã gửi bản thảo của mình vào kho lưu trữ của trường hoặc kho chuyên ngành, theo chính sách tự lưu trữ mà nhà xuất bản cho phép. BASE và CORE là hai lối vào lớn nhất tới những bản đó.
BASE và CORE khác nhau ra sao?
Hai dịch vụ cùng gom dữ liệu từ kho lưu trữ qua giao thức thu hoạch OAI-PMH, nhưng khác cách làm và thế mạnh:
| Tiêu chí | BASE | CORE |
|---|---|---|
| Vận hành bởi | Thư viện Đại học Bielefeld, Đức | The Open University, Anh, phối hợp với Jisc |
| Thu gom | Siêu dữ liệu từ rất nhiều nguồn, kể cả tài liệu không có toàn văn mở | Siêu dữ liệu và cố gắng tải, lưu toàn văn |
| Thế mạnh | Bộ lọc chi tiết: loại tài liệu, quyền truy cập, giấy phép, nguồn cung cấp | Tìm trong nội dung toàn văn, API, tiện ích trình duyệt |
| Hợp với | Tìm có hệ thống, lọc chặt theo giấy phép | Tìm nhanh bản đọc được, khai phá văn bản |
Hai công cụ không loại trừ nhau. Một bài không thấy trên công cụ này có thể có trên công cụ kia, vì danh sách nguồn mỗi bên thu gom khác nhau.
Lọc trên BASE: loại tài liệu, quyền truy cập, giấy phép
Quyền truy cập
BASE gắn mỗi bản ghi một trạng thái truy cập: mở, không mở, hoặc chưa rõ. Lọc chỉ giữ tài liệu truy cập mở khi bạn cần đọc toàn văn ngay. Trạng thái chưa rõ không có nghĩa là đóng; nhiều kho không khai trường này.
Loại tài liệu
Bộ lọc loại tài liệu tách bài báo, sách, luận văn luận án, báo cáo, bộ dữ liệu, tài liệu hội nghị. Muốn tìm luận án nước ngoài về một đề tài, đây là cách nhanh hơn nhiều so với tra từng thư viện.
Giấy phép
BASE cho lọc theo điều khoản tái sử dụng, ví dụ các giấy phép Creative Commons. Khi bạn cần dùng lại hình, bảng hay trích đoạn dài trong tài liệu giảng dạy, lọc theo giấy phép cho phép điều đó tiết kiệm việc xin phép.
Tìm nâng cao
Trang tìm nâng cao cho tìm theo trường tiêu đề, tác giả, chủ đề, năm, ngôn ngữ, và cho chọn ưu tiên tài liệu truy cập mở lên đầu. Khi tìm một bài cụ thể, tìm theo tiêu đề trong cặp nháy kép thẳng cho kết quả gọn nhất.
Khi tìm có hệ thống cho tổng quan, BASE còn có ích ở chỗ tìm tài liệu xám: luận án, báo cáo kỹ thuật, tài liệu hội nghị nằm trong kho của trường thường không có trên Scopus hay Web of Science. Ghi BASE vào danh sách nguồn tìm kiếm cùng ngày tra và bộ lọc, như với mọi cơ sở dữ liệu khác.
Dùng CORE để tìm và đọc toàn văn
Tìm trong toàn văn. CORE lập chỉ mục cả nội dung toàn văn đã tải được, nên tìm được những cụm từ chỉ xuất hiện trong thân bài, không có trong tiêu đề hay tóm tắt.
Tiện ích trình duyệt. CORE có tiện ích trình duyệt (CORE Discover) báo khi có bản mở của bài bạn đang xem trên trang nhà xuất bản.
API và bộ dữ liệu. CORE cung cấp API cần đăng ký khoá và bộ dữ liệu cho khai phá văn bản; điều kiện ghi trên trang CORE.
Đọc bản ghi gốc. Mỗi bản ghi chỉ về kho gốc nơi tài liệu được gửi. Luôn mở kho gốc để xem thông tin phiên bản và giấy phép.
Tìm bản tự lưu trữ của một bài sau tường phí
Trình tự nhanh khi bạn có DOI hoặc tiêu đề của một bài trường không mua:
- Dán DOI vào tiện ích Unpaywall hoặc CORE Discover nếu đã cài, hoặc tra DOI trên Unpaywall.
- Nếu chưa có, tìm tiêu đề chính xác trên CORE.
- Tìm tiếp trên BASE, lọc truy cập mở.
- Tìm tên bài kèm tên tác giả trên kho của trường tác giả, vì một số kho chưa được thu gom kịp.
- Không có bản nào thì hỏi thư viện về mượn liên thư viện, hoặc viết thư cho tác giả xin bản thảo.
Thư xin bản thảo gửi tác giả là cách hợp pháp và thường được đáp ứng. Viết ngắn, nêu tên bài, lý do cần, và cảm ơn.
Kiểm phiên bản trước khi trích
Bản trong kho lưu trữ có thể không phải bản cuối. Thuật ngữ về phiên bản bài báo do NISO đề xuất phân biệt các mức sau:
| Phiên bản | Là gì | Lưu ý khi trích |
|---|---|---|
| Bản gốc của tác giả (Author’s Original) | Bản trước phản biện, thường là tiền ấn phẩm | Nội dung có thể khác bản đăng; trích bản đăng nếu có |
| Bản thảo được chấp nhận (Accepted Manuscript) | Đã qua phản biện, chưa dàn trang | Nội dung khoa học gần như bản đăng, số trang khác |
| Bản công bố (Version of Record) | Bản cuối do nhà xuất bản dàn trang | Bản chuẩn để trích dẫn |
| Bản sửa, đính chính | Bản sau công bố có sửa | Kiểm có đính chính hay rút bài không |
Nguyên tắc: đọc bản nào cũng được, nhưng trích dẫn thì ghi thông tin của bản công bố, và nếu trích số trang hoặc trích nguyên văn từ bản thảo, kiểm lại với bản công bố khi có thể. Trước khi trích, tra DOI để chắc bài chưa bị rút.
Những giới hạn cần biết
Cả hai công cụ chỉ thấy những gì kho lưu trữ khai báo. Kho khai sai loại tài liệu, sai giấy phép hay thiếu ngày thì kết quả lọc cũng sai theo. Một số kho đặt toàn văn sau thời hạn hạn chế, bản ghi hiện ra nhưng tệp chưa mở. Tài liệu tiếng Việt xuất hiện ở mức độ phụ thuộc việc các kho của trường Việt Nam có mở giao thức thu hoạch và được đăng ký với các dịch vụ này hay chưa.
Với thư viện trường, đó là gợi ý thực tế: một kho lưu trữ mở có giao thức thu hoạch hoạt động và được đăng ký trên các danh bạ kho như OpenDOAR sẽ giúp luận văn, bài báo của trường xuất hiện trên BASE và CORE, tức là tới được người đọc ở khắp nơi.
Một buổi tìm toàn văn có kế hoạch
Giả sử bạn có danh sách tám mươi bài cần đọc cho chương tổng quan, trường chỉ mua được một phần. Thay vì xử lý từng bài lúc nào gặp, làm một lượt có kế hoạch. Đầu tiên đưa danh sách DOI vào phần mềm quản lý tài liệu; Zotero có chức năng tìm tệp toàn văn có sẵn, dùng được các nguồn mở như Unpaywall. Bài nào đã có tệp thì đánh dấu.
Với phần còn lại, tra theo tiêu đề trên CORE rồi trên BASE, ghi kết quả vào một cột: bản công bố, bản thảo được chấp nhận, tiền ấn phẩm, hoặc không có. Những bài còn trống sau bước này thường chỉ còn một phần nhỏ. Gom các bài đó thành một yêu cầu gửi thư viện để mượn liên thư viện, và gửi thư xin bản thảo cho tác giả của các bài quan trọng nhất.
Cách làm theo lô này có thêm một lợi ích: cột phiên bản bạn ghi lại chính là thông tin cần biết khi trích dẫn, để biết đoạn nào phải đối chiếu với bản công bố trước khi đưa vào luận án.
Câu hỏi thường gặp
Tải bài từ BASE và CORE có hợp pháp không?
Có, khi tài liệu được kho lưu trữ công khai theo chính sách của tác giả và nhà xuất bản. Đọc giấy phép ở kho gốc nếu bạn muốn dùng lại nội dung, không chỉ đọc.
Vì sao BASE có bản ghi nhưng không mở được toàn văn?
BASE thu gom cả siêu dữ liệu của tài liệu không mở hoặc đang trong thời hạn hạn chế. Lọc trạng thái truy cập mở để chỉ giữ bản đọc được.
Có nên trích dẫn bản thảo được chấp nhận không?
Đọc được, nhưng khi trích dẫn hãy ghi thông tin bản công bố. Nếu trích nguyên văn hay số trang, kiểm lại với bản công bố khi có thể.
Làm sao để luận văn của trường xuất hiện trên BASE?
Kho lưu trữ của trường cần bật giao thức thu hoạch OAI-PMH và đăng ký làm nguồn với BASE. Thư viện trường là đơn vị làm việc này.
CORE và Unpaywall khác nhau thế nào?
Unpaywall tra theo DOI để chỉ ra bản mở hợp pháp của một bài. CORE là kho gom toàn văn có giao diện tìm kiếm, tìm được cả theo nội dung toàn văn.