Luận án bằng LaTeX nên có một tệp chính chứa phần đầu và cấu trúc, mỗi chương một tệp riêng nạp bằng \include, phần trước nội dung đánh số La Mã và phần nội dung đánh số Ả Rập. Lề, cỡ chữ, khoảng dòng khai một lần ở tệp chính theo đúng quy định của cơ sở đào tạo.
Quy định trình bày luận án ở Việt Nam do từng cơ sở đào tạo ban hành và có thể khác nhau về lề, cỡ chữ, khoảng dòng, mẫu trang bìa. Bài này không thay được quy định đó; nó chỉ cách đưa quy định vào LaTeX sao cho khi trường đổi một con số, bạn chỉ sửa một dòng.
Cấu trúc thư mục và tệp chính
Thư mục
Một cách sắp xếp dễ quản lý: tệp main.tex ở gốc; thư mục chuong chứa c1.tex đến c5.tex; thư mục dau chứa trang bìa, lời cam đoan, lời cảm ơn, danh mục viết tắt; thư mục hinh chứa hình theo chương; tệp tailieu.bib ở gốc.
Tệp chính
Tệp chính chỉ gồm phần đầu (lớp tài liệu, gói, thiết lập) và chuỗi lệnh nạp. Một khung tối thiểu với lớp book:
\documentclass[12pt,a4paper,oneside]{book}\begin{document}\frontmatter\input{dau/biatrong}\tableofcontents\mainmatter\include{chuong/c1}\include{chuong/c2}\backmatter\printbibliography\end{document}
Dòng \printbibliography giả định bạn dùng biblatex; với BibTeX thay bằng \bibliography{tailieu} kèm \bibliographystyle.
include hay input
\include luôn bắt đầu trang mới và cho phép dùng \includeonly{chuong/c3} ở phần đầu để chỉ biên dịch chương đang viết mà vẫn giữ đúng số trang, số hình, tham chiếu chéo của các chương khác. \input chèn nội dung tại chỗ, hợp với phần nhỏ như trang bìa. Không lồng \include bên trong tệp đã được \include.
Đánh số trang: La Mã cho phần đầu, Ả Rập cho nội dung
Với lớp book, lệnh \frontmatter chuyển sang số La Mã và chương không đánh số; \mainmatter đặt lại trang 1 bằng số Ả Rập và bật đánh số chương; \backmatter tắt đánh số chương cho tài liệu tham khảo và phụ lục. Trang bìa không có số trang: đặt nội dung bìa trong môi trường titlepage, hoặc dùng \thispagestyle{empty}.
Nếu quy định yêu cầu số trang ở giữa phía trên, hoặc không đánh số trang đầu chương, dùng gói fancyhdr để định nghĩa kiểu trang và định nghĩa lại kiểu plain mà trang đầu chương dùng. Kiểm bằng cách biên dịch rồi lật qua trang đầu mỗi chương, vì lỗi này hay bị bỏ sót.
Số trang của phần đầu (La Mã) và phần nội dung (Ả Rập) được mục lục ghi đúng theo kiểu tương ứng, nên không cần chỉnh tay. Nếu quy định yêu cầu mục lục không liệt kê lời cam đoan và lời cảm ơn, dùng lệnh \chapter* cho các phần đó; muốn có trong mục lục mà không đánh số chương, thêm lệnh \addcontentsline ngay sau.
Luận án in một mặt thì dùng tuỳ chọn oneside như khung trên; nếu không, lớp book mặc định in hai mặt, chương luôn bắt đầu ở trang lẻ và chèn trang trắng, làm lệch số trang so với yêu cầu.
Đưa quy định trình bày vào LaTeX
Các con số trong cột ví dụ chỉ để minh hoạ cú pháp; thay bằng con số trong quy định của trường bạn.
| Quy định | Cách làm trong LaTeX | Ví dụ cú pháp |
|---|---|---|
| Khổ giấy và lề | Gói geometry | \usepackage[a4paper,left=3.5cm,right=2cm,top=3cm,bottom=3cm]{geometry} |
| Khoảng cách dòng | Gói setspace | \usepackage{setspace} rồi \onehalfspacing hoặc \setstretch{1.3} |
| Cỡ chữ 13pt hoặc 14pt | Lớp KOMA-Script nhận cỡ tuỳ ý | \documentclass[fontsize=13pt,a4paper]{scrbook} |
| Phông kiểu Times | XeLaTeX với fontspec | \setmainfont{TeX Gyre Termes} |
| Thụt đầu dòng | Độ dài \parindent | \setlength{\parindent}{1cm} |
| Tên chương là “Chương” | Gói babel tiếng Việt tự đổi | \usepackage[vietnamese]{babel} |
Lớp book chuẩn chỉ nhận cỡ chữ 10pt, 11pt, 12pt; khai 13pt sẽ bị bỏ qua mà không báo lỗi rõ. Nếu quy định yêu cầu 13pt, dùng lớp scrbook của KOMA-Script như trong bảng; lớp này nhận nhiều tuỳ chọn khác với lớp book, nên đọc tài liệu đi kèm khi chuyển.
Khoảng dòng “1,5 dòng” trong Word và \onehalfspacing trong LaTeX không cho ra đúng cùng một khoảng cách đo bằng thước. Nếu hội đồng soát kỹ số dòng mỗi trang, đặt \setstretch và so trang in thử với một trang mẫu đạt chuẩn.
Trang bìa, mục lục và các danh mục
Trang bìa
Trang bìa luận án ở Việt Nam thường có tên cơ quan chủ quản, cơ sở đào tạo, họ tên, tên đề tài, chuyên ngành, mã số, nơi và năm. Dựng bằng môi trường titlepage với các lệnh căn giữa và khoảng trống dọc \vspace; không cần gói đặc biệt. Đặt vào tệp riêng để tách khỏi phần còn lại.
Mục lục
\tableofcontents, \listoffigures, \listoftables tự sinh danh mục. Độ sâu mục lục chỉnh bằng bộ đếm tocdepth, ví dụ \setcounter{tocdepth}{2} để hiện tới cấp mục con. Cần biên dịch hai lần để số trang trong mục lục đúng.
Danh mục chữ viết tắt
Có thể dựng bằng một bảng thường trong tệp riêng, hoặc dùng gói acro hay glossaries để tự sinh và tự kiểm chữ viết tắt đã định nghĩa. Với vài chục chữ viết tắt, bảng thường đủ và ít rủi ro hơn.
Xuất PDF/A khi thư viện yêu cầu
PDF/A là gì
PDF/A là dạng PDF dành cho lưu trữ lâu dài: nhúng toàn bộ phông, có siêu dữ liệu, không phụ thuộc nguồn ngoài. Một số thư viện đại học yêu cầu bản luận án nộp lưu chiểu ở dạng này.
Cách làm
Với bản LaTeX hiện hành, có thể khai ở dòng đầu tiên của tệp, trước \documentclass: \DocumentMetadata{pdfstandard=A-2b}. Cách cũ hơn là gói pdfx với tuỳ chọn như a-2b kèm tệp siêu dữ liệu .xmpdata. Không trộn hai cách trong cùng một tài liệu.
Kiểm
Đừng tin tên tệp. Kiểm bằng công cụ xác thực PDF/A như veraPDF, phần mềm mã nguồn mở được nhiều thư viện dùng. Lỗi hay gặp là hình chèn vào có phông không nhúng hoặc có độ trong suốt; xuất lại hình ở dạng phù hợp rồi kiểm lại.
Hình, bảng, công thức đánh số theo chương
Với lớp book và report, hình, bảng và công thức tự đánh số theo chương: Hình 2.3 là hình thứ ba của chương 2. Babel tiếng Việt đổi chữ Figure, Table thành Hình, Bảng trong chú thích và danh mục. Nếu quy định của trường yêu cầu chữ khác, ví dụ “Biểu đồ” cho một loại hình riêng, gói newfloat hoặc caption cho phép định nghĩa loại vật trôi mới với danh mục riêng.
Một chi tiết hay bị hỏi khi bảo vệ: chú thích trong danh mục hình quá dài. Lệnh \caption nhận một chú thích ngắn trong ngoặc vuông để dùng cho danh mục, còn chú thích đầy đủ vẫn hiện dưới hình: \caption[Bản đồ vùng nghiên cứu]{Bản đồ vùng nghiên cứu, thể hiện ...}.
Bản in, bản điện tử và người hướng dẫn không dùng LaTeX
Liên kết trong PDF
Gói hyperref biến mục lục, tham chiếu chéo và trích dẫn thành liên kết bấm được, và tạo dấu trang theo chương. Mặc định nó vẽ khung màu quanh liên kết; với bản in, dùng tuỳ chọn hidelinks để liên kết vẫn bấm được trên PDF mà không hiện khung khi in. Nạp hyperref gần cuối phần đầu tệp, sau phần lớn các gói khác.
Góp ý của người hướng dẫn
Nhiều người hướng dẫn quen sửa trên Word. Cách ít tốn công nhất là gửi PDF và nhận góp ý bằng công cụ chú thích PDF; mỗi góp ý gắn đúng vị trí trên trang và bạn sửa trong mã nguồn. Chuyển LaTeX sang Word bằng công cụ như Pandoc làm được cho phần chữ, nhưng công thức, tham chiếu chéo và danh mục có thể sai, nên chỉ dùng khi người hướng dẫn thật sự cần sửa trực tiếp và bạn chấp nhận chép tay góp ý ngược lại.
Thói quen giúp luận án LaTeX không vỡ ở tháng cuối
- Đặt nhãn có tiền tố theo loại và chương, như
fig:c3-mohinh,tab:c4-hoiquy, để tham chiếu chéo không trùng. - Dùng
\includeonlykhi viết, nhưng mỗi tuần biên dịch toàn bộ một lần để bắt lỗi ở chương khác. - Sao lưu ngoài Overleaf: tải mã nguồn về định kỳ, hoặc đồng bộ Git nếu có gói phù hợp.
- Giữ một tệp ghi chú các con số của quy định (lề, cỡ chữ, khoảng dòng) và văn bản quy định đã đối chiếu, để khi trường đổi quy định bạn biết sửa chỗ nào.
- In thử một chương trước khi in toàn bộ; đo lề bằng thước thật.
Câu hỏi thường gặp
Trường không có mẫu luận án LaTeX thì có được nộp bằng LaTeX không?
Thường được, vì hội đồng xét bản in và PDF, không xét phần mềm soạn. Điều kiện là bản in đúng quy định trình bày. Hỏi phòng quản lý đào tạo nếu quy định có yêu cầu nộp tệp Word cho thư viện.
Có mẫu luận án LaTeX của các trường Việt Nam không?
Một số cộng đồng và nhóm nghiên cứu đã chia sẻ mẫu cho vài trường, có trên Overleaf hoặc kho mã. Chất lượng không đồng đều; dùng làm điểm xuất phát rồi đối chiếu từng con số với quy định hiện hành của trường.
Luận án dài có làm Overleaf biên dịch quá thời gian không?
Có thể, nhất là với nhiều hình độ phân giải cao ở gói miễn phí. Dùng includeonly khi viết, nén hình cho vừa đủ, và chỉ biên dịch toàn bộ khi cần kiểm số trang.
Có dùng được phụ lục đánh số A, B, C không?
Có. Đặt lệnh appendix trước các chương phụ lục; lớp book sẽ đánh số chương bằng chữ cái. Nếu đã dùng backmatter, đặt appendix trước backmatter để phụ lục vẫn được đánh số.
Xuất PDF/A có làm thay đổi bố cục luận án không?
Không thay đổi bố cục. PDF/A chỉ thêm siêu dữ liệu, nhúng phông và hạn chế một số tính năng như độ trong suốt. Nếu hình có hiệu ứng trong suốt thì hình đó có thể cần xuất lại.
