Máy chủ tiền ấn phẩm y sinh sàng lọc kỹ hơn và gắn cảnh báo vì một kết quả chưa bình duyệt có thể khiến người bệnh tự đổi cách điều trị. Tác giả cần khai báo đầy đủ, viết giới hạn rõ ràng và không chủ động đưa bản thảo lên báo chí như một kết quả đã được xác nhận.
Ở vật lý hay toán, một bản tiền ấn phẩm sai thường chỉ tốn thời gian của đồng nghiệp. Ở y học, nó có thể đi thẳng vào nhóm chat của bệnh nhân và lời khuyên của người không có chuyên môn. Thời kỳ đại dịch COVID-19 cho thấy rõ điều này khi lượng tiền ấn phẩm y sinh tăng vọt và nhiều bản được báo chí đưa tin trước khi được thẩm định. Bài này dành cho người làm nghiên cứu y sinh muốn đăng tiền ấn phẩm mà không gây hại.
Vì sao máy chủ y sinh có sàng lọc riêng?
bioRxiv cho khoa học sự sống và medRxiv cho khoa học sức khoẻ và y học lâm sàng là hai máy chủ chính trong lĩnh vực này. Cả hai đều không bình duyệt, nhưng medRxiv có bước sàng lọc đặt nặng an toàn: bản thảo có khẳng định có thể gây hại cho sức khoẻ cộng đồng nếu được hiểu là kết quả đã xác nhận có thể bị từ chối hoặc giữ lại. Một số loại bài cũng không được nhận theo chính sách của máy chủ; danh sách hiện hành ghi trong trang hướng dẫn tác giả.
Lý do nằm ở người đọc. Bản tiền ấn phẩm vật lý có người đọc là nhà vật lý. Bản tiền ấn phẩm về một loại thuốc có người đọc là bác sĩ, bệnh nhân, nhà báo, người bán thực phẩm chức năng. Sàng lọc không làm bài đúng hơn, nhưng giảm khả năng những bản nguy hiểm nhất xuất hiện.
bioRxiv cũng có bước kiểm tra trước khi công khai, chủ yếu xem bài có phải nghiên cứu khoa học thuộc phạm vi không, có nội dung đạo văn hay vấn đề đạo đức rõ ràng không. Bản thảo có khía cạnh lâm sàng thường được hướng sang medRxiv. Nếu nghiên cứu của bạn nằm giữa hai bên, ví dụ một nghiên cứu cơ chế có dùng mẫu bệnh phẩm, đọc phạm vi của hai máy chủ trước khi chọn.
Dòng cảnh báo và các khai báo bắt buộc
Mọi bản thảo trên medRxiv đều mang dòng cảnh báo rằng đây là báo cáo sơ bộ chưa được bình duyệt, không nên dùng để hướng dẫn thực hành lâm sàng và không nên được báo chí đưa tin như thông tin đã xác lập. Khi nộp, tác giả phải khai một nhóm thông tin; bảng dưới là các khai báo thường gặp, danh sách chính xác xem trên biểu mẫu nộp bài hiện hành.
| Khai báo | Nội dung | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Xung đột lợi ích | Quan hệ tài chính, tư vấn với doanh nghiệp liên quan | Người đọc đánh giá được độ khách quan |
| Tài trợ | Nguồn kinh phí của nghiên cứu | Minh bạch về bên có lợi ích |
| Phê duyệt đạo đức | Hội đồng đạo đức đã duyệt, hoặc lý do không cần | Bảo vệ người tham gia |
| Đăng ký thử nghiệm lâm sàng | Mã đăng ký nếu là thử nghiệm | Đối chiếu kết quả với kế hoạch đã đăng ký |
| Tuân thủ hướng dẫn báo cáo | Ví dụ CONSORT cho thử nghiệm, STROBE cho nghiên cứu quan sát | Người đọc kiểm được tính đầy đủ |
| Sẵn có dữ liệu | Dữ liệu ở đâu, điều kiện truy cập | Cho phép kiểm chứng |
Điền các khai báo này như khi nộp tạp chí, không điền qua loa. Chúng hiện công khai cạnh bản thảo và là một phần của độ tin cậy.
Báo chí đưa tin từ bản chưa bình duyệt: điều gì xảy ra
Đường đi của một bản tiền ấn phẩm
Phóng viên khoa học theo dõi máy chủ tiền ấn phẩm, nhất là trong các đợt dịch. Một kết quả nổi bật có thể lên báo trong ngày, rồi được chia sẻ tiếp trên mạng xã hội với tiêu đề rút gọn, mất cả dòng cảnh báo lẫn phần giới hạn.
Khi bản thảo được sửa sau phản biện
Bình duyệt có thể làm kết luận yếu đi, đổi hướng, hoặc khiến bài bị rút. Tin tức đầu tiên thường không được cập nhật theo. Đây là lý do cộng đồng y sinh coi trọng cách truyền thông ở giai đoạn tiền ấn phẩm.
Tác giả không kiểm soát được hết
Bạn không ngăn được báo chí đọc bản công khai. Điều bạn làm được là viết bản thảo sao cho phần tóm tắt và kết luận không thể bị đọc thành lời khuyên điều trị, và trả lời phóng viên một cách thận trọng khi được hỏi.
Viết bản thảo có trách nhiệm
Tóm tắt nói rõ thiết kế và cỡ mẫu. Người đọc lướt chỉ đọc tóm tắt. Một câu nêu thiết kế nghiên cứu, số người tham gia và giới hạn chính giúp tránh hiểu sai ngay từ đầu.
Kết luận không vượt dữ liệu. Nghiên cứu quan sát không viết kết luận như quan hệ nhân quả. Nghiên cứu trên tế bào hay động vật không viết như thể đã có hiệu quả trên người.
Giới hạn đặt ở chỗ dễ thấy. Đừng chỉ để giới hạn ở đoạn cuối phần bàn luận. Nhắc ngắn trong tóm tắt nếu giới hạn ảnh hưởng tới cách hiểu kết quả.
Không đưa khuyến nghị điều trị. Bản tiền ấn phẩm không phải nơi khuyến nghị thực hành lâm sàng. Nếu kết quả có hàm ý thực hành, viết rằng cần xác nhận thêm.
Tránh ngôn từ cường điệu. Những từ như đột phá, chữa khỏi, lần đầu tiên dễ bị trích nguyên văn lên báo. Viết mô tả, không viết quảng bá.
Truyền thông khi bài còn ở giai đoạn tiền ấn phẩm
Nếu bạn hoặc đơn vị muốn chia sẻ kết quả, làm theo thứ tự thận trọng:
- Kiểm chính sách của tạp chí mục tiêu về truyền thông trước khi xuất bản; nhiều tạp chí y học có quy định riêng.
- Không phát thông cáo báo chí cho bản tiền ấn phẩm, trừ khi có lý do sức khoẻ cộng đồng cấp bách và đã trao đổi với tạp chí.
- Khi trả lời phóng viên, nói rõ đây là kết quả sơ bộ chưa bình duyệt, nêu giới hạn trước khi nêu phát hiện.
- Đề nghị đọc lại câu trích của mình trước khi đăng, nếu toà soạn đồng ý.
- Khi chia sẻ trên mạng xã hội cá nhân, ghi rõ chưa bình duyệt ngay trong câu đầu, không chỉ trong liên kết.
- Khi bản thảo được sửa hoặc kết luận thay đổi, cập nhật phiên bản và thông báo ở các kênh đã chia sẻ.
Khi bạn là người đọc: đánh giá một bản tiền ấn phẩm y sinh
Kiểm trạng thái trước
Mở trang bản thảo, xem đã có liên kết tới bản chính thức chưa, đang ở phiên bản nào, có bình luận hay đánh giá công khai nào không. Một bản thảo đã ra phiên bản thứ ba với kết luận khác bản đầu là chuyện bình thường, và bản đầu thường là bản được báo chí trích.
Đọc phần khai báo
Xem nguồn tài trợ, xung đột lợi ích, mã đăng ký thử nghiệm. Đối chiếu kết cục chính trong bản thảo với kết cục đã đăng ký; lệch nhau là tín hiệu cần đọc kỹ hơn.
Trích dẫn đúng loại tài liệu
Khi dùng bản tiền ấn phẩm trong bài giảng, bài tổng quan hay văn bản chuyên môn, ghi rõ là tiền ấn phẩm chưa bình duyệt, kèm tên máy chủ và ngày truy cập. Khi bài đã xuất bản, chuyển sang trích bản chính thức.
Khi nào nên cân nhắc không đăng tiền ấn phẩm
Đăng sớm có lợi, nhưng một số trường hợp đáng chờ bình duyệt:
- Kết quả có thể khiến người bệnh tự ngừng hoặc tự đổi thuốc.
- Nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ, thiết kế chưa đủ để kết luận, nhưng chủ đề đang nóng trên báo chí.
- Dữ liệu có nguy cơ nhận diện người tham gia, kể cả sau ẩn danh, vì nhóm bệnh hiếm hoặc địa bàn nhỏ.
- Tạp chí mục tiêu có chính sách hạn chế tiền ấn phẩm hoặc truyền thông trước xuất bản.
Trong các trường hợp này, đăng ký nghiên cứu trước và chia sẻ đề cương có thể là cách giữ thời điểm và minh bạch, mà không đưa kết quả chưa thẩm định ra công chúng.
Câu hỏi thường gặp
medRxiv có bình duyệt bản thảo không?
Không. medRxiv sàng lọc để loại nội dung không phải nghiên cứu hoặc có thể gây hại, rồi đăng kèm dòng cảnh báo chưa bình duyệt. Chất lượng khoa học vẫn chờ tạp chí thẩm định.
Bản thảo bị medRxiv từ chối có nghĩa là nghiên cứu sai không?
Không nhất thiết. Bài có thể bị từ chối vì loại bài không thuộc phạm vi, thiếu khai báo, hoặc rủi ro truyền thông. Bạn vẫn có thể nộp tạp chí theo quy trình bình thường.
Bác sĩ có nên dùng preprint để thay đổi điều trị không?
Dòng cảnh báo của máy chủ nói rõ không nên dùng để hướng dẫn thực hành lâm sàng. Bản tiền ấn phẩm là tín hiệu để theo dõi, không phải bằng chứng đủ để đổi phác đồ.
Nhà báo hỏi về preprint của mình thì trả lời thế nào?
Nói rõ kết quả chưa bình duyệt, nêu thiết kế, cỡ mẫu và giới hạn trước. Tránh từ cường điệu, không đưa lời khuyên điều trị, và xin đọc lại câu trích nếu được.
Thử nghiệm lâm sàng chưa đăng ký có đăng preprint được không?
Máy chủ y sinh thường yêu cầu mã đăng ký cho thử nghiệm lâm sàng. Thiếu đăng ký còn ảnh hưởng tới việc xuất bản ở tạp chí, nên cần xử lý trước khi nghĩ tới tiền ấn phẩm.
