SSRN thiên về kinh tế, luật, khoa học xã hội và thuộc Elsevier; Research Square đa ngành, thuộc Springer Nature và gắn với lựa chọn In Review khi nộp bài; Preprints.org đa ngành, do MDPI vận hành. Cả ba đều sàng lọc sơ bộ và cấp DOI cho bản tiền ấn phẩm.
Ngoài arXiv, người làm nghiên cứu ở Việt Nam hay gặp ba cái tên này theo hai đường: tự chọn để đăng sớm, hoặc được hệ thống nộp bài của tạp chí mời đăng. Hiểu ai vận hành máy chủ, máy chủ làm gì với bản thảo của bạn và nối với tạp chí ra sao giúp bạn chọn có chủ đích thay vì bấm “có” theo phản xạ.
So sánh nhanh ba máy chủ
Bảng dưới tổng hợp đặc điểm chính. Chi tiết như quy trình sàng lọc, danh sách tạp chí liên kết và loại tài liệu nhận thay đổi theo thời gian, nên đọc trang hướng dẫn hiện hành của từng nơi trước khi đăng.
| Tiêu chí | SSRN | Research Square | Preprints.org |
|---|---|---|---|
| Đơn vị vận hành | Elsevier | Springer Nature | MDPI |
| Phạm vi mạnh | Kinh tế, luật, tài chính, quản trị, khoa học xã hội; có thêm mảng khoa học sự sống và y học | Đa ngành: tự nhiên, y sinh, xã hội | Đa ngành |
| Sàng lọc | Kiểm tra sơ bộ trước khi công khai | Kiểm tra sơ bộ, không phải bình duyệt | Kiểm tra sơ bộ, không phải bình duyệt |
| DOI | Có | Có | Có |
| Nối với nộp bài | Một số tạp chí của Elsevier, ví dụ dịch vụ preprint của nhóm The Lancet | In Review: đăng bản thảo khi nộp vào tạp chí tham gia của Springer Nature | Tuỳ chọn đăng khi nộp vào tạp chí MDPI và ngược lại |
| Hiển thị trạng thái bình duyệt | Không theo dõi quy trình tạp chí | In Review hiển thị tiến trình bình duyệt ở tạp chí | Liên kết với bài chính thức khi được xuất bản |
Phạm vi và thói quen của từng cộng đồng
Mỗi máy chủ có một cộng đồng quen dùng. Chọn đúng nơi người cùng ngành hay đọc quan trọng hơn chọn nơi nhiều tính năng nhất.
SSRN
SSRN có lịch sử lâu ở kinh tế, luật, tài chính. Trong các ngành này, nhiều bài làm việc (working paper) lưu hành rộng trên SSRN trước khi đăng tạp chí, và số lượt tải trên SSRN được giới nghề theo dõi. SSRN tổ chức tài liệu theo mạng chuyên ngành và loạt bài của tổ chức, nên khi đăng bạn chọn mạng và tiểu mục phù hợp để bài vào đúng danh sách người theo dõi.
Research Square
Research Square nhận bản thảo đa ngành, nhưng phần lớn bản ghi đến từ In Review: khi nộp vào một tạp chí tham gia của Springer Nature, tác giả được hỏi có muốn đăng bản thảo lên Research Square không. Nếu đồng ý, bản thảo xuất hiện kèm DOI sau khâu kiểm tra ngắn, cùng dòng trạng thái cho biết bài đang ở bước nào của quy trình bình duyệt.
Preprints.org
Preprints.org nhận bản thảo đa ngành, có kiểm tra sơ bộ trước khi công khai. Máy chủ này có liên kết với quy trình nộp bài của MDPI, nhưng bạn có thể đăng ở đây rồi nộp bất kỳ tạp chí nào cho phép tiền ấn phẩm.
Sàng lọc sơ bộ là gì, có thay cho bình duyệt không?
Sàng lọc sơ bộ ở cả ba nơi là bước kiểm xem tài liệu có phải bài nghiên cứu không, có nội dung vi phạm, đạo văn rõ ràng, thông tin nhạy cảm hay khẳng định nguy hiểm cho sức khoẻ công chúng không. Đây không phải đánh giá chất lượng khoa học. Bài qua sàng lọc chỉ có nghĩa là không bị loại vì những lý do trên.
Vì thế người đọc phải coi mọi bản tiền ấn phẩm là chưa bình duyệt, dù trang hiển thị đẹp và có DOI. Khi bạn trích dẫn tiền ấn phẩm của người khác, ghi rõ loại tài liệu là preprint và tên máy chủ, để người đọc của bạn biết mức độ thẩm định.
Liên kết với hệ thống nộp bài: được gì, cần cân nhắc gì
Lợi ích
Đăng qua lựa chọn tích hợp không phải làm thêm thủ tục, bản thảo có DOI ngay, và khi bài được xuất bản, bản tiền ấn phẩm được nối sang bản chính thức. Với In Review, đồng nghiệp còn thấy bài đang ở giai đoạn bình duyệt nào.
Cân nhắc
Bản thảo công khai ở lại vĩnh viễn, kể cả khi tạp chí từ chối. Bạn có thể đem bài sang tạp chí khác, nhưng nên kiểm tạp chí sau có nhận bài đã đăng tiền ấn phẩm không. Ngoài ra, chọn đăng có nghĩa là bản nộp đầu tiên, với mọi lỗi chưa sửa, sẽ là bản người khác đọc đầu tiên.
Giấy phép
Máy chủ thường cho chọn giấy phép Creative Commons cho bản tiền ấn phẩm. Lựa chọn này ảnh hưởng tới việc người khác dùng lại và có thể ảnh hưởng tới lựa chọn giấy phép của bài chính thức sau này, nên đọc kỹ trước khi bấm.
Đăng thủ công: những trường thông tin cần chuẩn bị
Khi đăng trực tiếp chứ không qua hệ thống nộp bài, biểu mẫu của ba máy chủ hỏi gần như cùng một bộ thông tin. Chuẩn bị sẵn giúp bạn điền một lần là xong, và siêu dữ liệu đúng ngay từ đầu.
| Trường | Chuẩn bị gì | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Tác giả và đơn vị | Họ tên đúng thứ tự, ORCID, tên đơn vị đầy đủ bằng tiếng Anh | Viết tên Việt lẫn có dấu và không dấu giữa các bài, khiến hồ sơ tách đôi |
| Tiêu đề, tóm tắt | Chép từ bản thảo, không thêm định dạng | Dán tóm tắt từ PDF làm vỡ dòng và ký tự đặc biệt |
| Ngành, chủ đề | Chọn mục gần nhất với cộng đồng đọc của bạn | Chọn mục quá rộng nên bài chìm |
| Tệp bản thảo | Một tệp PDF hoặc Word đầy đủ, hình nằm trong tệp | Tải bản có vết sửa hoặc ghi chú nội bộ |
| Tài trợ, xung đột lợi ích | Câu khai giống trong bản thảo | Bỏ trống rồi phải sửa phiên bản |
| Giấy phép | Quyết định trước | Chọn theo mặc định mà không đọc |
Sau khi gửi, bản ghi thường qua khâu kiểm tra rồi mới hiện công khai. Kiểm lại trang công khai một lần: tên tác giả, đơn vị, tệp tải về có mở được không. Sửa sớm bằng phiên bản mới ít phiền hơn để lỗi tồn tại lâu.
Tìm và theo dõi tiền ấn phẩm trên các máy chủ này
Với tư cách người đọc, cả ba máy chủ đều cho tìm theo từ khoá, tác giả, chủ đề, và nhiều bản ghi được các công cụ chỉ mục học thuật như Google Scholar, Europe PMC (với bản y sinh) thu nhận. Khi gặp một bản tiền ấn phẩm hay, kiểm xem đã có bản chính thức chưa trước khi trích dẫn; trang bản ghi thường có dòng liên kết tới bài đã xuất bản nếu máy chủ đã nối được.
Chọn nơi nào: gợi ý theo tình huống
Bài kinh tế, luật, tài chính, quản trị. SSRN thường là nơi đồng nghiệp tìm đọc bài làm việc. Nếu khoa của bạn có loạt bài làm việc trên SSRN, đăng trong loạt đó để bài được gắn với đơn vị.
Bài đang nộp vào tạp chí Springer Nature. Lựa chọn In Review tiện, không thêm việc. Cân nhắc nếu bài chưa chắc ở lại tạp chí đó.
Bài đa ngành, không có máy chủ chuyên ngành mạnh. Preprints.org hoặc Research Square đều dùng được; ưu tiên nơi đồng nghiệp cùng hướng đang đăng.
Ngành đã có máy chủ chuyên ngành. Vật lý, toán, tin học dùng arXiv; sinh học dùng bioRxiv; y học dùng medRxiv; hoá học dùng ChemRxiv. Máy chủ chuyên ngành thường được cộng đồng theo dõi sát hơn máy chủ đa ngành.
Trước khi bấm đăng
Năm việc kiểm nhanh, mất chưa tới nửa giờ:
- Đọc chính sách tạp chí mục tiêu về tiền ấn phẩm, kể cả khi tạp chí thuộc cùng nhà xuất bản với máy chủ.
- Xin đồng ý của mọi đồng tác giả, vì bản công khai mang tên tất cả.
- Kiểm bản thảo không còn thông tin nhận diện người tham gia nghiên cứu, không chứa dữ liệu bạn chưa được phép công bố.
- Chọn giấy phép có chủ đích.
- Ghi lại DOI bản tiền ấn phẩm vào hồ sơ công trình, để sau này nối với bản chính thức.
Việc không cần làm: không cần đăng cùng một bản thảo lên nhiều máy chủ. Nhiều bản ghi cho cùng một công trình làm trích dẫn bị chia nhỏ và khó gộp.
Câu hỏi thường gặp
Preprint đăng trên SSRN có được tính là bài báo khoa học không?
Không. Đây là bản chưa bình duyệt, dùng để chia sẻ sớm và xác lập thời điểm. Khi kê khai thành tích, ghi riêng mục tiền ấn phẩm, không gộp vào bài tạp chí.
Chọn In Review rồi bài bị tạp chí từ chối thì sao?
Bản tiền ấn phẩm vẫn ở lại trên Research Square. Bạn được nộp sang tạp chí khác; khi bài xuất bản ở đó, cập nhật thông tin để liên kết bản tiền ấn phẩm với bản chính thức.
Đăng preprint lên Preprints.org có bắt buộc nộp tạp chí MDPI không?
Không. Preprints.org nhận bản thảo độc lập với việc bạn nộp tạp chí nào. Chỉ cần tạp chí mục tiêu chấp nhận bài đã đăng tiền ấn phẩm.
Có xoá được preprint đã đăng không?
Thường không xoá hẳn, vì bản ghi đã có DOI. Các máy chủ cho rút bài, khi đó trang vẫn còn với thông báo rút và lý do. Hãy cân nhắc kỹ trước khi đăng.
Nên đăng preprint trước hay sau khi nộp tạp chí?
Cả hai đều phổ biến. Đăng trước giúp nhận góp ý sớm; đăng cùng lúc nộp qua lựa chọn tích hợp thì tiện. Điều quan trọng là tạp chí mục tiêu chấp nhận tiền ấn phẩm.
