Cách nhanh nhất là tìm một kiểu CSL có sẵn gần giống mẫu của tạp chí, đổi tên và mã định danh của nó, rồi sửa đúng vài chỗ khác biệt: cách viết tên tác giả, chữ “và cộng sự”, nhãn trang “tr.”, dấu câu giữa các thành phần. Hiếm khi phải viết kiểu mới từ đầu.
CSL (Citation Style Language) là tệp XML mô tả cách Zotero, Mendeley và nhiều phần mềm khác trình bày trích dẫn. Tạp chí trong nước thường chỉ có một trang hướng dẫn kèm vài ví dụ, không có tệp CSL. Phần dưới đi theo thứ tự làm thực tế: chọn kiểu gốc, sửa, cài, kiểm.
Bước 1: đọc mẫu của tạp chí như một người lập trình
Tách các quy tắc
Đọc hướng dẫn tác giả và ghi ra từng quy tắc riêng: trích trong bài là số trong ngoặc vuông hay tác giả kèm năm; danh mục xếp theo thứ tự xuất hiện hay theo chữ cái; tên tác giả viết đầy đủ hay viết tắt tên đệm; bao nhiêu tác giả thì rút gọn; tên tạp chí in nghiêng hay không; số trang ghi “tr.” hay “pp.”. Mỗi quy tắc sau này ứng với một chỗ sửa trong tệp.
Gom ví dụ thật
Lấy năm đến bảy tài liệu tham khảo trong một số đã xuất bản của tạp chí: bài tạp chí, sách, chương sách, luận án, văn bản pháp luật, tài liệu tiếng Anh. Những ví dụ này sẽ là đáp án để so khi kiểm. Nếu hướng dẫn và bài đã in mâu thuẫn nhau, hỏi toà soạn thay vì đoán.
Bước 2: tìm kiểu gần nhất thay vì viết từ đầu
Kho kiểu trích dẫn của Zotero (Zotero Style Repository) có hơn mười nghìn kiểu, lọc được theo dạng trích (số, tác giả – năm, chú thích chân trang) và theo lĩnh vực. Nếu mẫu tạp chí giống APA, xuất phát từ APA; giống Vancouver thì lấy một kiểu số của tạp chí y học; theo chú thích chân trang thì nhìn các kiểu Chicago.
Visual CSL Editor, trình soạn kiểu trên nền web do dự án CSL duy trì, có chức năng tìm theo ví dụ: bạn sửa một trích dẫn mẫu cho giống cách tạp chí trình bày, công cụ trả về các kiểu cho ra kết quả gần nhất. Đây là cách chọn kiểu gốc nhanh nhất khi mẫu tạp chí không giống chuẩn quốc tế nào rõ rệt.
Bước 3: đổi tên và mã định danh trước khi sửa bất cứ thứ gì
Vì sao bắt buộc
Mỗi tệp CSL có phần info chứa title và id. Nếu giữ nguyên, Zotero coi kiểu bạn sửa là bản cập nhật của kiểu gốc: hoặc ghi đè kiểu gốc, hoặc bị kiểu gốc ghi đè khi Zotero tự cập nhật kiểu. Bạn sẽ mất công sửa mà không hiểu vì sao.
Làm thế nào
Đổi title thành tên tạp chí kèm chữ “bản chỉnh”, đổi id thành một chuỗi riêng, xoá dòng liên kết self trỏ về kho, và cập nhật updated. Lưu tệp với tên mới có đuôi .csl.
Bước 4: sửa ba chỗ khác biệt hay gặp nhất với mẫu Việt
XML chấp nhận giá trị thuộc tính bọc trong nháy đơn, nên các đoạn mã dưới đây chép thẳng vào tệp được.
Tên tác giả Việt
Kiểu quốc tế thường đảo họ ra trước và viết tắt tên: “Nguyễn, V. A.”. Mẫu trong nước phần lớn muốn giữ nguyên “Nguyễn Văn An”. Cách ổn định nhất là sửa ở dữ liệu: nhập tên tác giả Việt ở chế độ một trường trong Zotero, khi đó CSL in nguyên chuỗi và không viết tắt. Với tác giả nước ngoài vẫn để hai trường, kiểu sẽ trình bày theo quy tắc đã định cho tên nước ngoài.
Chữ “và cộng sự”
Ngưỡng rút gọn đặt bằng thuộc tính et-al-min (từ bao nhiêu tác giả thì rút gọn) và et-al-use-first (giữ lại mấy tên đầu) trên phần tử citation hoặc bibliography. Chữ hiển thị là thuật ngữ et-al của ngôn ngữ đang dùng. Muốn chắc chắn ra đúng “và cộng sự”, thêm khối ghi đè ngôn ngữ ngay sau info:
<locale xml:lang='vi'><terms><term name='et-al'>và cộng sự</term></terms></locale>
Nhãn trang “tr.”
Trong cùng khối terms đó, ghi đè thuật ngữ trang dạng ngắn: <term name='page' form='short'><single>tr.</single><multiple>tr.</multiple></term>. Chỗ in số trang trong layout phải dùng label với variable='page' và form='short' thì thuật ngữ mới hiện. Khối ghi đè chỉ có tác dụng khi ngôn ngữ của tài liệu Word đặt là tiếng Việt.
Bảng đối chiếu: quy tắc của tạp chí ứng với chỗ nào trong tệp CSL
| Quy tắc trong hướng dẫn tác giả | Chỗ sửa trong tệp CSL |
|---|---|
| Trích số trong ngoặc vuông [1] | Phần citation: thuộc tính prefix, suffix của layout |
| Danh mục xếp theo chữ cái tên tác giả | Khối sort trong bibliography, khoá macro tác giả |
| Từ 3 tác giả trở lên viết “và cộng sự” | et-al-min, et-al-use-first và thuật ngữ et-al |
| Tên tạp chí in nghiêng | font-style trên biến container-title |
| Năm đặt trong ngoặc đơn sau tên tác giả | Macro ngày tháng trong layout của bibliography |
| Số trang ghi “tr. 15–28” | Thuật ngữ page dạng ngắn và phần tử label |
| Tài liệu tiếng Việt xếp trước tài liệu nước ngoài | CSL không tự làm được; xem mục giới hạn bên dưới |
Bước 5: cài kiểu và kiểm trên một danh mục mẫu
Cài vào Zotero
Kéo tệp .csl vào cửa sổ Zotero, hoặc vào Settings → Cite bấm dấu cộng để chọn tệp. Muốn sửa tiếp ngay trong Zotero, mở trình soạn kiểu (Style Editor) từ phần Cite: chọn vài bản ghi trong thư viện, trình soạn hiển thị kết quả ngay khi bạn sửa XML.
Thư mục kiểm
Tạo một thư mục tên “Kiểm kiểu” chứa đúng những tài liệu ứng với ví dụ đã gom ở bước 1. Chọn cả thư mục, bấm chuột phải, chọn tạo danh mục tài liệu từ các bản ghi, xuất ra khay nhớ tạm rồi dán cạnh ví dụ của tạp chí để so từng dấu chấm, dấu phẩy. Mỗi lần sửa tệp, lặp lại thao tác này.
Kiểm trong Word
Mở một tài liệu thử, chọn kiểu mới trong phần thiết lập tài liệu của trình cắm Zotero, đặt ngôn ngữ tiếng Việt, chèn vài trích dẫn và danh mục. Thử cả trường hợp hai tài liệu cùng tác giả cùng năm để xem có thêm a, b sau năm hay không.
Những gì CSL không làm được, đừng mất công thử
Biết trước giới hạn giúp bạn dừng đúng lúc và xử lý phần còn lại bằng tay ở bản cuối.
- Tự nhận ra tài liệu nào là tiếng Việt để xếp thành nhóm riêng trước tài liệu nước ngoài; muốn tách nhóm thường phải làm hai danh mục hoặc chỉnh tay ở bản cuối.
- Xếp tác giả Việt theo tên (chữ cuối) trong khi vẫn in họ trước; CSL xếp theo trường họ, không có cách tự tách tên người Việt.
- Dùng hai ngôn ngữ thuật ngữ trong cùng một danh mục, ví dụ “tr.” cho tài liệu Việt và “pp.” cho tài liệu Anh.
- Sửa chữ hoa chữ thường cho tiêu đề tiếng Việt: CSL chỉ đổi kiểu chữ tiêu đề với tài liệu tiếng Anh, nên hãy nhập tiêu đề Việt đúng ngay từ đầu và điền trường
Languagelàvi.
Nếu tạp chí bắt buộc những điều trên, thực tế dễ nhất là dùng kiểu đã chỉnh cho phần lớn công việc, rồi ở bản nộp cuối gỡ liên kết trích dẫn và chỉnh tay. Nhớ giữ một bản còn liên kết để sửa tiếp khi phản biện yêu cầu.
Giữ kiểu đã chỉnh dùng được lâu dài
Lưu một bản gốc ngoài Zotero
Zotero chép tệp kiểu vào thư mục styles trong thư mục dữ liệu. Ngoài bản đó, giữ một bản tệp .csl trong thư mục dự án hoặc kho chung của nhóm, kèm ghi chú ngày sửa và những gì đã đổi so với kiểu gốc. Khi cài Zotero trên máy mới, hoặc khi đồng nghiệp hỏi, bạn có ngay tệp đúng.
Khi tạp chí đổi mẫu
Tạp chí trong nước thỉnh thoảng đổi hướng dẫn trình bày, nhất là khi xin vào chỉ mục quốc tế. Mỗi lần nộp bài, mở lại trang hướng dẫn tác giả, so nhanh với thư mục kiểm. Đổi gì thì sửa kiểu, đổi updated, ghi lại thay đổi.
Một kiểu cho một tạp chí
Đừng gộp nhiều tạp chí vào một kiểu bằng cách sửa qua sửa lại. Mỗi tạp chí một tệp, tên rõ ràng, sẽ đỡ nhầm khi bạn có hai bài đang nộp ở hai nơi cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Sửa tệp CSL có cần biết lập trình không?
Không cần. CSL là XML với các tên phần tử khá dễ đoán. Phần lớn việc chỉnh cho mẫu tạp chí chỉ là đổi dấu câu, thuộc tính in nghiêng và vài thuật ngữ. Trình soạn kiểu trong Zotero hiện kết quả ngay nên sửa sai là thấy liền.
Vì sao sửa xong mà Zotero vẫn trình bày như cũ?
Thường do chưa đổi id nên Zotero vẫn dùng kiểu gốc, hoặc tài liệu Word vẫn đang chọn kiểu cũ trong phần thiết lập tài liệu. Kiểm lại id trong phần info, cài lại tệp, rồi chọn đúng kiểu mới và bấm làm mới trong Word.
Có chia sẻ kiểu đã chỉnh cho đồng nghiệp được không?
Được. Gửi tệp .csl để họ kéo vào Zotero. Nếu kiểu đủ chuẩn cho một tạp chí, bạn có thể đề nghị đưa vào kho kiểu chung theo hướng dẫn đóng góp của dự án CSL, khi đó mọi người dùng Zotero đều cài được.
Tên tác giả Việt nhập hai trường rồi có đổi sang một trường hàng loạt được không?
Zotero chưa có lệnh đổi hàng loạt cho tên tác giả. Bạn phải bấm nút chuyển chế độ ở từng tên. Vì vậy nên đặt quy ước nhập một trường cho tên Việt ngay từ đầu, nhất là trong thư viện nhóm.
Mendeley có dùng được tệp CSL đã sửa không?
Có, CSL là chuẩn chung nên Mendeley và nhiều phần mềm khác đọc được. Tuy vậy mỗi phần mềm xử lý tên một trường và ngôn ngữ hơi khác nhau, nên vẫn phải chạy lại thư mục kiểm trên phần mềm đó.
