Chọn phần mềm định tính theo bốn câu hỏi: dữ liệu của bạn là gì (văn bản, âm thanh, video, khảo sát mở, mạng xã hội), có làm nhóm không, máy chạy hệ điều hành nào, và ngân sách ra sao. NVivo, ATLAS.ti, MAXQDA đều đủ mạnh cho luận án; Taguette và QualCoder miễn phí, đủ cho nhiều luận văn.
Phần mềm phân tích định tính (thường gọi chung là CAQDAS) giúp lưu trữ, gắn mã, truy xuất và đối chiếu dữ liệu. Nó không tự rút ra chủ đề, không thay việc đọc đi đọc lại và suy nghĩ về dữ liệu. Nhiều nghiên cứu sinh mất hàng tuần học một phần mềm lớn để rồi chỉ dùng chức năng gắn mã và xuất trích đoạn, việc mà công cụ đơn giản hơn làm được. Bài này giúp bạn chọn đúng cỡ.
Ba phần mềm thương mại lớn khác nhau ở đâu?
Cả ba đều làm được các việc cốt lõi: nhập tài liệu, gắn mã, ghi nhớ, truy vấn, trực quan hoá, làm nhóm. Khác biệt nằm ở thói quen thiết kế và thế mạnh. Thông tin giá, giấy phép và tính năng thay đổi theo phiên bản, hãy kiểm trên trang nhà phát triển trước khi mua.
| Tiêu chí | NVivo | ATLAS.ti | MAXQDA |
|---|---|---|---|
| Nhà phát triển | Lumivero | ATLAS.ti Scientific Software Development | VERBI Software |
| Thế mạnh thường được nhắc | Ca và thuộc tính, truy vấn ma trận, kho tài liệu hướng dẫn lớn | Trích đoạn linh hoạt, mạng lưới khái niệm, có bản chạy trên web | Giao diện bốn cửa sổ trực quan, phương pháp hỗn hợp, công cụ thống kê đi kèm |
| Hệ điều hành | Windows và macOS, hai bản có khác biệt về tính năng và định dạng tệp | Windows, macOS và bản web | Windows và macOS, cùng định dạng dự án |
| Làm nhóm | Gộp dự án, dịch vụ cộng tác trên máy chủ | Gộp dự án, bản web cộng tác trực tuyến | Xuất nhập phần việc nhóm, gộp dự án |
| Đồng thuận người mã hoá | Truy vấn so sánh mã hoá, có kappa | Chế độ đồng thuận với hệ số alpha của Krippendorff | Công cụ đồng thuận với tỷ lệ phần trăm và kappa |
Loại dữ liệu quyết định nhiều hơn tên tuổi
Chủ yếu bản gỡ băng phỏng vấn và thảo luận nhóm
Đây là trường hợp phổ biến nhất trong luận văn khoa học xã hội, giáo dục, y tế công cộng ở Việt Nam. Mọi phần mềm kể trên đều xử lý tốt tệp Word và PDF chữ. Nếu chỉ có vài chục bản gỡ băng, công cụ miễn phí là đủ; nếu có hàng trăm và cần so theo đặc điểm người tham gia, phần mềm có ca và thuộc tính mạnh sẽ tiết kiệm thời gian.
Âm thanh, video, hình ảnh
Nếu bạn muốn gắn mã trực tiếp lên đoạn ghi âm hay video thay vì gỡ băng hết, cần phần mềm hỗ trợ đa phương tiện. Ba phần mềm thương mại đều làm được; trong nhóm miễn phí, QualCoder gắn mã được ảnh, âm thanh và video, còn Taguette chỉ làm với văn bản.
Khảo sát có câu hỏi mở, dữ liệu mạng xã hội
Dữ liệu dạng bảng với hàng nghìn câu trả lời ngắn cần chức năng nhập bảng tính, tự gán thuộc tính theo cột và mã hoá nhanh. NVivo và MAXQDA có chức năng nhập khảo sát; kiểm khả năng này trong bản bạn định mua.
Tiếng Việt: chỗ nào dùng tốt, chỗ nào phải cẩn thận
Với chữ Unicode, cả ba phần mềm lớn và hai công cụ miễn phí đều hiển thị, gắn mã và tìm kiếm tiếng Việt có dấu bình thường. Vấn đề nảy sinh ở các chức năng dựa trên ngôn ngữ. Đếm tần suất từ và đám mây từ thường tách theo khoảng trắng, nên đơn vị đếm là âm tiết chứ không phải từ: “nghiên cứu” bị đếm thành “nghiên” và “cứu”. Danh sách từ dừng và chức năng tìm theo gốc từ được xây cho các ngôn ngữ nhất định, tiếng Việt thường không nằm trong số đó.
Tệp gỡ băng cũ dùng phông TCVN3 hay VNI sẽ hiện ký tự lạ. Chuyển tất cả sang Unicode trước khi nhập, bằng công cụ chuyển mã phông, rồi mở lại để kiểm từng tệp. Đặt tên tệp không dấu để tránh lỗi đường dẫn khi chuyển dự án giữa các máy.
Làm nhóm và hệ điều hành: hai điểm hay quên khi mua
Mọi thành viên có cùng phần mềm và cùng phiên bản không? Gộp dự án giữa hai phiên bản khác nhau có thể không được, hoặc buộc nâng cấp. Thống nhất phiên bản ngay từ đầu đề tài.
Có người dùng máy Mac không? Với NVivo, bản Windows và bản Mac từng có khác biệt về tính năng và định dạng tệp; cần chuyển đổi khi trao đổi. Kiểm tài liệu hiện hành trước khi lập nhóm hỗn hợp.
Có cần làm việc cùng lúc hay lần lượt? Phần lớn cách làm nhóm trên máy cài là mỗi người một bản sao rồi gộp. Làm cùng lúc thời gian thực cần dịch vụ máy chủ hoặc bản web, thường có phí riêng.
Dữ liệu có được phép đưa lên đám mây không? Dữ liệu phỏng vấn nhạy cảm có thể bị giới hạn bởi cam kết đạo đức. Đọc lại hồ sơ hội đồng đạo đức trước khi chọn bản web.
Giấy phép và chi phí: hỏi gì trước khi mua
Giấy phép theo thời hạn hay vĩnh viễn
Các phần mềm thương mại lớn hiện bán nhiều kiểu giấy phép: thuê bao theo năm, giấy phép sinh viên có thời hạn, giấy phép theo trường. Với luận án kéo dài ba bốn năm, hãy tính tổng chi phí cả thời gian làm đề tài, cộng thêm giai đoạn sửa bài sau bảo vệ, khi bạn vẫn cần mở dự án để trả lời phản biện tạp chí.
Hết giấy phép thì dự án ra sao
Câu hỏi quan trọng nhất ít người hỏi: khi giấy phép hết hạn, bạn còn mở dự án để đọc không. Một số nhà phát triển có bản đọc miễn phí; một số thì không. Dù thế nào, hãy định kỳ xuất sổ mã, trích đoạn theo mã và ghi nhớ ra tệp Word hoặc bảng tính, để dữ liệu phân tích không bị khoá trong một định dạng độc quyền.
Hỏi trường trước
Thư viện, phòng quản lý khoa học hoặc khoa có thể đã mua giấy phép theo trường. Hỏi trước khi tự mua, và hỏi luôn giấy phép đó có cho cài trên máy cá nhân không.
Khi nào công cụ miễn phí là đủ?
Taguette và QualCoder là hai lựa chọn mã nguồn mở đáng cân nhắc. Chúng đủ khi:
- Luận văn có vài chục tài liệu văn bản, một người mã hoá, phân tích theo chủ đề.
- Bạn chủ yếu cần gắn mã, gom trích đoạn theo mã, và xuất ra để viết.
- Không cần ma trận phức tạp theo nhiều thuộc tính người tham gia (QualCoder vẫn có ca và thuộc tính ở mức cơ bản).
- Trường không có giấy phép phần mềm thương mại và đề tài không có kinh phí.
Chuẩn trao đổi REFI-QDA cho phép chuyển sổ mã, và ở một số phần mềm là cả dự án, giữa các công cụ. Mức hỗ trợ khác nhau giữa từng phần mềm, nhưng nhờ chuẩn này, bắt đầu bằng công cụ miễn phí không còn là ngõ cụt.
Quy trình chọn trong một tuần
Thay vì đọc so sánh trên mạng, hãy thử bằng chính dữ liệu của bạn:
- Chọn ba bản gỡ băng tiêu biểu, đã chuyển sang Unicode.
- Cài bản dùng thử của hai phần mềm thương mại và một công cụ miễn phí.
- Trên mỗi phần mềm, nhập ba tệp, tạo năm mã, gắn mã một tài liệu, xuất trích đoạn của một mã ra Word.
- Ghi lại thời gian, chỗ vướng, và chức năng bạn thật sự dùng.
- Hỏi thư viện hoặc phòng quản lý khoa học xem trường đã có giấy phép phần mềm nào.
- Chọn và ghi tên, phiên bản vào đề cương ngay từ đầu.
Phần mềm không phải tiêu chí chất lượng. Hội đồng đánh giá cách bạn mã hoá, lý giải và minh chứng, không đánh giá thương hiệu công cụ.
Câu hỏi thường gặp
Phân tích định tính có bắt buộc dùng phần mềm không?
Không. Nhiều nghiên cứu tốt làm bằng giấy, bảng tính hoặc trình soạn thảo. Phần mềm có ích khi dữ liệu nhiều, cần truy xuất nhanh và lưu dấu vết phân tích.
Dùng NVivo thì kết quả có khách quan hơn không?
Không. Phần mềm chỉ lưu và sắp xếp quyết định mã hoá của người nghiên cứu. Tính chặt chẽ đến từ sổ mã, ghi nhớ phân tích và cách lý giải.
Có chuyển dự án từ NVivo sang ATLAS.ti được không?
Có thể qua chuẩn REFI-QDA, nhưng mức giữ nguyên dữ liệu tuỳ phiên bản. Hãy thử với bản sao dự án và kiểm lại mã, trích đoạn sau khi chuyển.
Phần mềm có tự nhận diện chủ đề trong tiếng Việt không?
Các chức năng tự động dựa trên ngôn ngữ thường không hỗ trợ tốt tiếng Việt. Đếm từ có thể tách theo âm tiết, nên kết quả cần đọc thận trọng.
Sinh viên có được giảm giá phần mềm thương mại không?
Các nhà phát triển thường có giấy phép cho sinh viên và giấy phép theo trường. Mức giá và điều kiện thay đổi, hãy xem trang chính thức hoặc hỏi thư viện trường.
