IIIF (International Image Interoperability Framework) là bộ chuẩn mở để thư viện, bảo tàng chia sẻ ảnh tư liệu độ phân giải cao qua mạng. Nhờ IIIF, bạn mở ảnh của nhiều thư viện trong cùng một trình xem, phóng to từng nét chữ, đặt hai bản tư liệu cạnh nhau mà không phải tải tệp nặng.
Trước đây, muốn so sánh hai bản chép của một văn bản ở hai thư viện, người nghiên cứu phải xin ảnh, chờ gửi tệp, rồi mở trong hai cửa sổ khác nhau. Mỗi thư viện có trình xem riêng, cách đánh số trang riêng. IIIF thay đổi chuyện đó: thư viện công bố ảnh theo một chuẩn chung, và bất kỳ trình xem nào hiểu chuẩn đều mở được. Nhiều thư viện lớn trên thế giới đã dùng IIIF cho kho số hoá của mình.
IIIF gồm những phần nào?
IIIF không phải một phần mềm mà là một nhóm đặc tả (API). Hai đặc tả người nghiên cứu hay gặp nhất:
| Thành phần | Làm gì | Người nghiên cứu thấy gì |
|---|---|---|
| Image API | Cho phép yêu cầu một vùng ảnh, ở cỡ, góc xoay, chất lượng tuỳ chọn | Phóng to mượt từng chi tiết mà không tải cả tệp gốc |
| Presentation API | Mô tả cấu trúc một tư liệu: các trang, thứ tự, nhãn, siêu dữ liệu, trong một tệp gọi là manifest | Lật trang, xem mục lục, thông tin tư liệu trong trình xem |
| Manifest | Tệp JSON-LD mô tả một tư liệu số hoá | Một địa chỉ để dán vào trình xem, mở toàn bộ tư liệu |
| Trình xem (viewer) | Phần mềm đọc manifest và hiển thị ảnh | Mirador, Universal Viewer và các trình xem khác |
Ngoài hai đặc tả chính, IIIF còn có các đặc tả cho tìm kiếm trong văn bản, xác thực truy cập, nội dung âm thanh và video. Phần lớn người dùng không cần quan tâm, chỉ cần biết tìm manifest và mở trong trình xem.
Tìm manifest của một tư liệu
Dấu hiệu nhận biết
Trên trang tư liệu của thư viện có hỗ trợ IIIF, thường có biểu tượng logo IIIF, nút chia sẻ, hoặc liên kết ghi chữ manifest. Kéo biểu tượng vào trình xem hoặc sao chép địa chỉ manifest. Nhiều thư viện ghi hướng dẫn riêng về cách lấy manifest trong trang trợ giúp.
Khi không thấy biểu tượng
Một số thư viện dùng IIIF ở phía sau nhưng không đưa liên kết ra ngoài. Đọc trang trợ giúp hoặc hỏi thủ thư. Đừng tự dò đường dẫn kỹ thuật của máy chủ ảnh nếu điều khoản của thư viện không cho phép khai thác tự động.
Thư viện nào đã cung cấp
Nhiều thư viện lớn như Thư viện Anh, Thư viện Quốc gia Pháp, Thư viện Quốc hội Mỹ, thư viện các đại học Harvard, Yale, Oxford đã cung cấp IIIF cho kho số hoá. Trong đó có những bộ sưu tập tư liệu Việt Nam và Hán Nôm, nhưng việc từng bộ có manifest IIIF hay không cần kiểm trực tiếp trên trang tư liệu. Thư viện trong nước dùng IIIF chưa nhiều; hãy kiểm với từng nơi.
Một chi tiết hữu ích: manifest thường có trường nhãn cho từng trang. Khi trích dẫn, dùng đúng nhãn đó thay vì số thứ tự ảnh trong trình xem, vì số thứ tự ảnh có thể lệch so với số tờ thật khi tư liệu có bìa, trang lót, ảnh thẻ màu.
So sánh hai bản tư liệu ở hai thư viện bằng Mirador
Mirador là trình xem IIIF mã nguồn mở hỗ trợ mở nhiều tư liệu cạnh nhau. Các bước chung:
- Lấy địa chỉ manifest của bản thứ nhất từ trang thư viện A.
- Lấy địa chỉ manifest của bản thứ hai từ trang thư viện B.
- Mở một bản Mirador (bản thử nghiệm trên trang của dự án, hoặc bản do trường bạn cài).
- Thêm tài nguyên bằng cách dán từng địa chỉ manifest.
- Mở hai tư liệu ở hai cửa sổ cạnh nhau, lật tới tờ cần so, phóng to cùng vùng chữ.
- Dùng chức năng chú thích nếu bản Mirador hỗ trợ để ghi nhận xét lên vùng ảnh.
Với văn bản học, đây là cách đối chiếu dị bản nhanh và chính xác: hai bản khắc của cùng một sách, hai bản chép tay ở hai nơi, cùng hiện trên một màn hình ở độ phân giải gốc. Khi trích dẫn, ghi địa chỉ manifest và số trang theo nhãn trong manifest để người khác mở lại đúng chỗ.
Nếu trình xem báo lỗi khi mở manifest, nguyên nhân hay gặp là máy chủ của thư viện không cho phép trang web khác truy cập (thiếu cấu hình chia sẻ tài nguyên giữa các nguồn), hoặc manifest theo phiên bản đặc tả mà trình xem chưa hỗ trợ. Thử mở bằng một trình xem khác, hoặc dùng trình xem nhúng sẵn trên trang thư viện.
Cung cấp IIIF cho bộ sưu tập của mình
Dùng nền tảng có sẵn
Nếu đang dựng kho bằng Omeka S, có các mô-đun máy chủ ảnh IIIF và trình xem như Universal Viewer, Mirador. Một số kho lưu trữ của trường dựng trên phần mềm thư viện số cũng có tuỳ chọn IIIF. Đây là cách ít tốn công nhất.
Máy chủ ảnh riêng
Với kho lớn, thư viện thường dựng máy chủ ảnh IIIF riêng và chuyển ảnh sang định dạng xếp tầng như JPEG 2000 hoặc TIFF kim tự tháp để phục vụ nhanh. Việc này cần người quản trị hệ thống và nên bàn với bộ phận công nghệ thông tin.
Siêu dữ liệu trong manifest
Manifest nên có nhãn trang đúng với cách đánh số của tư liệu (tờ, mặt trước, mặt sau), thông tin giấy phép, nơi giữ bản gốc, cách trích dẫn. Một manifest đầy đủ giúp tư liệu được dùng đúng khi xuất hiện trong trình xem của người khác.
Trước khi bật IIIF cho kho của mình, xác định rõ ảnh nào được công khai ở độ phân giải đầy đủ, ảnh nào chỉ cho xem cỡ nhỏ. Image API cho phép máy chủ giới hạn cỡ ảnh tối đa trả về, nên vẫn bảo vệ được những tư liệu mà người giữ chỉ đồng ý cho xem, không đồng ý cho tải bản chất lượng cao.
Lưu ý về quyền và trích dẫn
Xem không đồng nghĩa được dùng lại. Ảnh hiển thị qua IIIF vẫn chịu điều kiện sử dụng của thư viện. Kiểm trường giấy phép trong manifest hoặc trên trang tư liệu trước khi đưa ảnh vào bài báo, sách, triển lãm.
Trích dẫn ổn định. Ghi tên thư viện, ký hiệu tư liệu, địa chỉ trang tư liệu và manifest, số tờ. Địa chỉ manifest có thể thay đổi khi thư viện nâng cấp hệ thống, nên ký hiệu kho vẫn là thông tin không được thiếu.
Đặt hình trong bài báo. Với hình chi tiết, dùng Image API để lấy đúng vùng cần với độ phân giải đủ in, rồi ghi rõ nguồn. Cách này cho hình nét hơn chụp màn hình.
Chú thích trên ảnh và dùng IIIF trong giảng dạy
Chú thích theo chuẩn mở
IIIF dựa trên mô hình chú thích web (Web Annotation), nên chú thích gắn vào một vùng ảnh có thể lưu và chia sẻ tách khỏi ảnh. Một số trình xem cho phép khoanh vùng một chữ, một con dấu, ghi nhận xét, rồi xuất chú thích ra tệp. Người khác mở cùng manifest với tệp chú thích sẽ thấy đúng các vùng đã khoanh.
Dùng trong lớp học
Giảng viên văn bản học, Hán Nôm, lịch sử có thể dựng sẵn một không gian trình xem gồm vài tư liệu từ nhiều thư viện, gửi cho sinh viên một đường dẫn. Sinh viên tự phóng to, so sánh nét khắc, dấu triện, cách trình bày trang mà không cần đến tận kho. Bài tập có thể là khoanh vùng và chú thích các chỗ khác nhau giữa hai bản.
Ghép tư liệu bị phân tán
Một bộ tư liệu bị chia ra nhiều nơi, mỗi nơi giữ vài tờ, có thể được ghép lại về mặt số trong một manifest mới trỏ tới ảnh ở từng thư viện. Bản gốc vẫn ở nguyên chỗ, nhưng người nghiên cứu xem được toàn bộ theo đúng thứ tự. Đây là một trong những ứng dụng được nhắc nhiều nhất của IIIF trong giới nghiên cứu bản thảo.
Câu hỏi thường gặp
IIIF là gì nói ngắn gọn?
IIIF là bộ chuẩn mở giúp các thư viện, bảo tàng công bố ảnh tư liệu theo cùng một cách, để mọi trình xem tương thích đều mở được, phóng to được và đặt cạnh nhau được.
Manifest IIIF là gì?
Manifest là tệp mô tả một tư liệu số hoá: gồm những trang nào, thứ tự, nhãn trang, siêu dữ liệu, giấy phép và địa chỉ ảnh. Dán địa chỉ manifest vào trình xem là mở được toàn bộ tư liệu.
Có cần cài phần mềm để xem ảnh IIIF không?
Không bắt buộc. Trình xem IIIF chạy trên trình duyệt. Nhiều thư viện nhúng sẵn trình xem trên trang tư liệu, và các dự án như Mirador có bản chạy thử trực tuyến.
Mirador và Universal Viewer khác nhau thế nào?
Cả hai đều là trình xem IIIF mã nguồn mở. Mirador nổi bật ở việc mở nhiều tư liệu cạnh nhau để so sánh. Universal Viewer hay được nhúng để xem một tư liệu trên trang thư viện.
Ảnh xem qua IIIF có được dùng trong bài báo không?
Tuỳ giấy phép của thư viện giữ tư liệu. Một số ảnh thuộc phạm vi công cộng hoặc giấy phép mở, một số chỉ cho xem. Kiểm thông tin giấy phép và xin phép khi cần.
Kho tư liệu nhỏ có nên làm IIIF không?
Nếu đã dùng nền tảng có sẵn mô-đun IIIF như Omeka S, bật lên khá đơn giản và giúp tư liệu được dùng rộng hơn. Tự dựng máy chủ ảnh riêng chỉ đáng khi kho đủ lớn và có người quản trị.
