Bản thảo từ nhà máy bài báo thường lộ qua nhiều dấu hiệu cùng lúc: câu chữ giống khuôn với bài khác, dữ liệu và hình quá đẹp hoặc tái sử dụng, tác giả không khớp lĩnh vực, thư điện tử không thuộc cơ quan, phản biện gợi ý có địa chỉ đáng ngờ. Một dấu hiệu chưa đủ kết luận; nhiều dấu hiệu là lý do kiểm tra kỹ.
Nhà máy bài báo (paper mill) là tổ chức sản xuất bản thảo theo đơn đặt hàng, có khi kèm dữ liệu bịa hoặc tái chế, rồi bán suất đứng tên tác giả. Báo cáo chung của Uỷ ban Đạo đức Xuất bản (COPE) và Hiệp hội các nhà xuất bản STM năm 2022 mô tả hiện tượng này ở quy mô đáng lo ngại, và nhiều nhà xuất bản lớn đã phải rút hàng loạt bài trong các năm gần đây. Tạp chí trong nước, nhất là tạp chí đang hướng tới chỉ mục quốc tế, cũng là đích nhắm. Bài này tổng hợp dấu hiệu và quy trình xử lý cho biên tập viên, phản biện và người đọc.
Dấu hiệu theo từng phần của bản thảo
Các dấu hiệu dưới đây được nêu trong báo cáo COPE và STM cùng kinh nghiệm của các nhóm điều tra liêm chính. Không dấu hiệu nào tự nó chứng minh gian lận.
| Phần | Dấu hiệu | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Tiêu đề, cấu trúc | Tiêu đề theo khuôn lặp lại ở nhiều bài khác, chỉ đổi tên gen, vật liệu hay địa phương | Tìm tiêu đề tương tự trong cơ sở dữ liệu |
| Văn bản | Câu chữ khuôn mẫu, cụm từ bị xoay chữ, phần giới thiệu không ăn khớp phần kết quả | Đọc liền mạch, dò cụm từ |
| Dữ liệu, hình | Kết quả đẹp bất thường, độ lệch chuẩn nhỏ khó tin, hình giống hình ở bài khác | Soi ảnh, xem dữ liệu gốc |
| Tác giả | Tác giả ở các cơ quan không liên quan, lĩnh vực không khớp đề tài, thêm bớt tác giả sau khi nộp | Tra hồ sơ ORCID, lịch sử công bố |
| Liên lạc | Thư điện tử dịch vụ miễn phí không gắn tên người, một địa chỉ nộp nhiều bài khác tác giả | Đối chiếu trong hệ thống nộp bài |
| Phản biện gợi ý | Người gợi ý có thư điện tử không thuộc cơ quan, tên trùng người thật nhưng địa chỉ lạ | Tra địa chỉ chính thức của người được gợi ý |
| Tài liệu tham khảo | Trích dẫn lạc đề, trích nhiều một nhóm bài không liên quan, tài liệu không tồn tại | Kiểm DOI và tiêu đề hàng loạt |
Dấu hiệu trong hệ thống nộp bài mà chỉ toà soạn thấy
Mẫu hình giữa các bản thảo
Biên tập viên thấy được điều người đọc không thấy: nhiều bản thảo nộp trong vài tuần có cùng cấu trúc, cùng kiểu hình, cùng định dạng tài liệu tham khảo lạ, dù tác giả ở các nơi khác nhau. Đặt các bản thảo cạnh nhau là cách phát hiện hiệu quả nhất.
Hành vi khi giao dịch
Tác giả liên hệ hỏi dồn về thời gian xử lý, đề nghị đổi thứ tự hoặc thêm tác giả sau khi bài được chấp nhận, phản hồi phản biện cực nhanh với những sửa đổi lớn. Thay đổi danh sách tác giả sau khi nộp mà không có lý do rõ là dấu hiệu được nhấn mạnh nhiều nhất trong các báo cáo về nhà máy bài báo.
Phản biện giả
Tác giả gợi ý người phản biện, kèm thư điện tử do chính nhóm sản xuất kiểm soát; phản biện trả về nhanh, ngắn, khen chung chung. Quy tắc chặn đơn giản: không bao giờ gửi lời mời phản biện tới địa chỉ do tác giả cung cấp mà không đối chiếu với địa chỉ chính thức trên trang cơ quan hoặc hồ sơ công bố của người đó.
Dữ liệu quá đẹp: đọc thế nào cho công bằng
Nhà máy bài báo thường bịa dữ liệu hoặc tái sử dụng dữ liệu từ bài khác. Dấu hiệu gồm: độ lệch chuẩn gần như giống nhau ở mọi nhóm, giá trị p xếp gọn dưới ngưỡng, cỡ mẫu tròn trịa mà không có hao hụt, hình đồ thị giống hình ở bài khác chỉ đổi nhãn trục. Phản biện có thể đề nghị tác giả nộp dữ liệu thô và ảnh gốc.
Tuy vậy, dữ liệu đẹp cũng có thể đến từ thí nghiệm được kiểm soát tốt. Cách đánh giá công bằng là yêu cầu dữ liệu gốc từ mọi bản thảo có nghi vấn theo cùng một quy tắc, thay vì chỉ yêu cầu với tác giả từ một số nước hay cơ quan. Quy tắc áp dụng không đồng đều chính là một dạng bất công mà toà soạn cần tránh.
Công cụ hỗ trợ toà soạn
STM Integrity Hub. Sáng kiến chung của các nhà xuất bản, cung cấp công cụ dò dấu hiệu nhà máy bài báo và phát hiện bản thảo nộp trùng đồng thời ở nhiều tạp chí. Thường dành cho nhà xuất bản thành viên.
Công cụ dò cụm từ bị xoay chữ và ảnh trùng. Dùng ở bước kiểm tra ban đầu, như Problematic Paper Screener hay phần mềm phát hiện ảnh trùng.
Cơ sở dữ liệu rút bài. Cơ sở dữ liệu Retraction Watch, nay do Crossref cung cấp công khai, giúp tra xem tác giả hay nhóm bài tương tự đã từng bị rút chưa.
ORCID và hồ sơ công bố. Giúp đối chiếu lĩnh vực, cơ quan và lịch sử công bố của từng tác giả với đề tài bản thảo.
Kiểm tài liệu tham khảo hàng loạt. Đối chiếu DOI và tiêu đề với Crossref hoặc OpenAlex để phát hiện tài liệu không tồn tại hay trích lạc đề.
Quy trình của toà soạn khi nghi ngờ
Các bước dưới đây dựa trên các lưu đồ xử lý của COPE và thực hành của nhiều nhà xuất bản:
- Tạm dừng xử lý bản thảo, không gửi thêm phản biện, không thông báo kết quả.
- Ghi lại mọi dấu hiệu cụ thể, kèm bằng chứng: đoạn văn, hình, địa chỉ thư, lịch sử thay đổi tác giả.
- Gửi thư cho tác giả liên hệ, nêu nghi vấn một cách trung lập, yêu cầu dữ liệu gốc, ảnh gốc, bằng chứng đóng góp của từng tác giả.
- Liên hệ trực tiếp từng đồng tác giả qua địa chỉ chính thức để xác nhận họ biết và tham gia bài báo.
- Đánh giá phản hồi. Nếu không thoả đáng, từ chối bản thảo và cân nhắc thông báo cho cơ quan của tác giả.
- Với bài đã đăng, theo lưu đồ COPE để quyết định ra thông báo quan ngại, đính chính hay rút bài.
- Rà các bản thảo khác có cùng mẫu hình trong hệ thống.
- Cập nhật hướng dẫn nội bộ cho biên tập viên với các dấu hiệu mới gặp, để lần sau nhận ra sớm hơn.
Toàn bộ quá trình cần lưu hồ sơ. Quyết định từ chối hay rút bài có thể bị khiếu nại, và hồ sơ đầy đủ là cơ sở để toà soạn bảo vệ quyết định của mình.
Người đọc và người làm khoa học nên làm gì?
Với người đọc bài đã đăng, nếu thấy một nhóm bài có khuôn giống hệt nhau, có thể báo cho biên tập viên tạp chí với mô tả cụ thể, hoặc nêu trên các nền tảng bình luận sau công bố. Viết dưới dạng mô tả điều thấy được, không suy diễn động cơ.
Với nhà nghiên cứu, cách tự bảo vệ đơn giản: không nhận lời đứng tên bài mình không đóng góp, dù là lời mời từ người quen hay “dịch vụ hỗ trợ công bố”; kiểm tra hồ sơ ORCID định kỳ xem có bài lạ gắn tên mình không; khi trích dẫn, đọc bài gốc thay vì trích theo danh sách người khác. Tên bạn xuất hiện trên một bài bị rút vì nhà máy bài báo là vết khó xoá.
Với cơ sở đào tạo, nên đưa nội dung nhận diện nhà máy bài báo vào học phần đạo đức nghiên cứu cho nghiên cứu sinh, kèm ví dụ thật đã được công bố trong các thông báo rút bài. Người học biết các lời mời “đứng tên nhanh” trông như thế nào thì ít bị lôi kéo hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà máy bài báo khác dịch vụ chỉnh sửa tiếng Anh thế nào?
Dịch vụ chỉnh sửa hợp pháp chỉ sửa ngôn ngữ cho bài do tác giả tự nghiên cứu và viết. Nhà máy bài báo tạo ra nội dung, dữ liệu hoặc bán suất đứng tên tác giả.
Một dấu hiệu đơn lẻ có đủ để từ chối bản thảo không?
Thường là không. Thư điện tử miễn phí hay tiếng Anh vụng có nhiều lý do vô hại. Cần nhiều dấu hiệu kết hợp và phản hồi của tác giả trước khi quyết định.
Toà soạn nhỏ không có công cụ thương mại thì làm gì?
Kiểm thủ công các dấu hiệu chính: đối chiếu địa chỉ phản biện, xác nhận từng đồng tác giả, yêu cầu dữ liệu gốc, đặt các bản thảo nộp gần nhau cạnh nhau để so khuôn mẫu.
Thêm tác giả sau khi nộp có luôn là dấu hiệu xấu không?
Không luôn luôn, có thể có lý do chính đáng. Toà soạn nên yêu cầu thư giải thích có chữ ký của mọi tác giả, theo đúng khuyến nghị của COPE về thay đổi tác giả.
Phát hiện tên mình trên một bài không viết thì làm gì?
Liên hệ ngay biên tập viên tạp chí bằng địa chỉ chính thức, nêu rõ bạn không tham gia, đồng thời báo cơ quan mình và cập nhật hồ sơ ORCID.
