Điểm Altmetric (Altmetric Attention Score) là con số có trọng số, cộng các lần một bài báo được nhắc ở những nguồn mà Altmetric theo dõi: báo chí, blog, văn bản chính sách, bằng sáng chế, Wikipedia, mạng xã hội và vài nguồn khác. Tin tức nặng ký nhất; lượt người đọc trên Mendeley và số trích dẫn không cộng vào điểm.
Altmetrics là tên chung cho các thước đo sự chú ý ngoài trích dẫn khoa học. Altmetric, công ty thuộc Digital Science, nổi tiếng với hình bông hoa nhiều màu gắn trên trang bài báo của nhiều nhà xuất bản. Bài này giải thích bông hoa đó được dựng từ đâu, đọc nó thế nào, và vì sao cần mở trang chi tiết thay vì chỉ nhìn con số.
Altmetric theo dõi những nguồn nào?
Nguồn chính
Theo tài liệu công bố của Altmetric, các nguồn được theo dõi gồm: báo chí và tin tức trực tuyến từ danh sách nguồn họ quản lý, blog, văn bản chính sách của chính phủ và tổ chức, bằng sáng chế, Wikipedia, các trang bình duyệt sau xuất bản, mạng xã hội như X (trước đây là Twitter), Facebook (trang công khai), Reddit, video YouTube, và một số nền tảng khác. Danh sách được điều chỉnh theo thời gian khi nền tảng thay đổi chính sách cho phép truy cập dữ liệu.
Nhận ra bài bằng cách nào
Altmetric ghép một lần nhắc với bài báo qua định danh: DOI, mã PubMed, mã arXiv, hoặc đường dẫn tới trang bài trên trang của nhà xuất bản. Bài nhắc tới nghiên cứu mà không có đường dẫn hay định danh nào thì thường không được ghép, dù nội dung đúng là nói về nghiên cứu đó. Đây là lý do nhiều bài báo tiếng Việt viết về một nghiên cứu nhưng không hiện trong Altmetric.
Những thứ hiện nhưng không cộng điểm
Trang chi tiết thường hiển thị số người đọc trên Mendeley và số trích dẫn từ Dimensions. Hai con số này giúp đặt bối cảnh, nhưng không được tính vào điểm Altmetric.
Bông hoa và trọng số: đọc thế nào
Mỗi màu trên bông hoa là một loại nguồn, độ dày của màu tỷ lệ với số lần nhắc từ loại đó. Bảng dưới mô tả trọng số theo nguyên tắc; con số cụ thể xem trong tài liệu hỗ trợ của Altmetric vì có thể được điều chỉnh.
| Loại nguồn | Trọng số tương đối | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tin tức | Cao nhất | Nguồn tin uy tín, phạm vi rộng có thể được tính nặng hơn |
| Blog | Cao | Chỉ các blog nằm trong danh sách theo dõi |
| Văn bản chính sách, bằng sáng chế, Wikipedia | Trung bình | Văn bản chính sách tính theo nguồn, không theo từng lần nhắc |
| Mạng xã hội | Thấp | Có điều chỉnh theo người đăng, ví dụ tài khoản tự động hoặc chỉ đăng lại bài của nhà xuất bản được tính nhẹ |
| Mendeley, trích dẫn | Không tính | Chỉ hiển thị để tham khảo |
Vì trọng số như vậy, một bài được một tờ báo lớn đưa tin có thể vượt điểm một bài được chia sẻ hàng trăm lần trên mạng xã hội. Điểm là số nguyên được làm tròn và chỉ tăng hoặc giảm khi có lần nhắc mới hoặc khi Altmetric điều chỉnh dữ liệu.
Vì sao điểm cao không có nghĩa nghiên cứu tốt?
Điểm Altmetric đo sự chú ý, không đo chất lượng. Một bài bị chỉ trích rộng rãi vì sai phương pháp, một nghiên cứu có kết luận gây sốc nhưng mẫu nhỏ, hay một bài có tiêu đề hài hước đều có thể đạt điểm rất cao. Ngược lại, một nghiên cứu vững chắc về một chủ đề hẹp có thể có điểm gần như bằng không.
Điểm cũng phụ thuộc mạnh vào ngành và ngôn ngữ. Y sinh, khí hậu, dinh dưỡng có nhiều báo chí quan tâm; toán học thuần tuý, ngôn ngữ học lịch sử thì ít. Nghiên cứu về Việt Nam được báo chí trong nước đưa tin bằng tiếng Việt, không kèm đường dẫn DOI, sẽ gần như vô hình với Altmetric.
Vì vậy so điểm giữa hai bài khác ngành là vô nghĩa. Altmetric có cung cấp ngữ cảnh như thứ hạng của bài so với các bài cùng tạp chí, cùng thời gian; phần đó có ích hơn con số trần.
Xem ai đã nhắc tới bài của bạn
Phần có giá trị nhất của Altmetric không phải là điểm, mà là danh sách cụ thể những nơi đã nhắc tới bài.
- Mở trang bài báo trên trang của nhà xuất bản; nếu có huy hiệu Altmetric, bấm vào để mở trang chi tiết.
- Nếu nhà xuất bản không gắn huy hiệu, cài công cụ đánh dấu trang (bookmarklet) miễn phí của Altmetric vào trình duyệt; mở trang bài có DOI rồi bấm công cụ để xem tóm tắt.
- Trên trang chi tiết, xem thẻ tổng quan, rồi từng thẻ theo nguồn: tin tức, blog, chính sách, X, Wikipedia…
- Trong thẻ tin tức và chính sách, ghi lại tên nguồn, ngày, tiêu đề; đây là bằng chứng cụ thể dùng được trong báo cáo.
- Trong thẻ mạng xã hội, xem phần nhân khẩu học nếu có (ví dụ tỷ lệ nhà khoa học, người làm nghề, công chúng) để biết ai đang chú ý.
- Lưu bản chụp có ngày, vì dữ liệu có thể thay đổi khi nền tảng xoá bài hoặc khi Altmetric cập nhật.
Dimensions, cơ sở dữ liệu cũng của Digital Science, có bản miễn phí hiển thị điểm Altmetric cạnh bản ghi bài báo; dùng được khi bạn cần tra nhanh nhiều bài.
Altmetric khác PlumX ở đâu?
PlumX Metrics là hệ đo lường thay thế của Elsevier, hiển thị trên Scopus và nhiều trang của Elsevier. PlumX không gộp thành một điểm duy nhất mà chia thành năm nhóm: trích dẫn (Citations), sử dụng (Usage), lưu giữ (Captures, ví dụ lưu vào thư viện cá nhân), nhắc tới (Mentions) và mạng xã hội (Social Media). Cách trình bày theo nhóm giúp tránh việc dồn mọi thứ vào một con số, nhưng cũng khó so nhanh.
Hai hệ theo dõi nguồn không hoàn toàn giống nhau và có cách ghép định danh riêng, nên số lần nhắc của cùng một bài thường khác nhau. Khi báo cáo, ghi rõ hệ nào, ngày tra, và tốt nhất là liệt kê lần nhắc cụ thể thay vì chỉ đưa con số.
Tình huống: điểm tăng vọt trong một tuần
Một bài về ô nhiễm không khí đô thị có điểm Altmetric gần như đứng yên vài tháng, rồi tăng vọt trong một tuần. Nhóm tác giả mở trang chi tiết và thấy lý do: một hãng tin quốc tế đưa tin về nghiên cứu, kèm đường dẫn DOI, sau đó vài trang tin khác dẫn lại. Lượng chia sẻ trên mạng xã hội tăng theo nhưng chỉ góp phần nhỏ vào điểm.
Điều đáng ghi vào báo cáo không phải là con số cuối tuần đó, mà là tên các hãng tin, ngày đăng, và việc bài được nhắc trong ngữ cảnh nào. Vài tháng sau, nếu một văn bản chính sách trích bài, thẻ chính sách sẽ cho thấy, và đó là bằng chứng có giá trị hơn mọi lượt chia sẻ.
Việc nên và không nên làm với điểm Altmetric
Nên dùng để tìm bằng chứng cụ thể. Một bài báo trên trang tin lớn, một văn bản chính sách, một mục Wikipedia trích bài của bạn có giá trị kể chuyện hơn con số.
Nên gắn DOI khi chia sẻ. Mỗi khi bạn hay đơn vị truyền thông của trường đăng về bài, dùng đường dẫn DOI để lần nhắc được ghép đúng.
Không nên đặt chỉ tiêu điểm. Đặt chỉ tiêu điểm Altmetric cho nhóm nghiên cứu dễ dẫn tới chia sẻ lặp lại vô nghĩa, và trọng số mạng xã hội thấp nên cũng ít tác dụng.
Không nên so giữa các ngành. Mặt bằng chú ý của mỗi ngành rất khác nhau; nếu cần so, dùng thứ hạng trong cùng tạp chí, cùng thời gian mà Altmetric cung cấp.
Câu hỏi thường gặp
Điểm Altmetric có xem miễn phí không?
Có nhiều cách miễn phí: huy hiệu trên trang nhà xuất bản, công cụ đánh dấu trang của Altmetric cho cá nhân, và bản miễn phí của Dimensions. Công cụ tổng hợp cho cả đơn vị như Altmetric Explorer là sản phẩm thuê bao.
Vì sao bài được báo đưa tin mà Altmetric không ghi nhận?
Altmetric ghép lần nhắc với bài báo qua định danh như DOI hoặc đường dẫn tới trang bài. Bài báo không có đường dẫn, hoặc nguồn tin không nằm trong danh sách theo dõi, thì không được ghép, dù nội dung đúng là về nghiên cứu của bạn.
Lượt người đọc Mendeley có cộng vào điểm Altmetric không?
Không. Số người đọc trên Mendeley và số trích dẫn được hiển thị trên trang chi tiết để tham khảo, nhưng không cộng vào điểm Altmetric. Chúng chỉ giúp đặt sự chú ý vào bối cảnh.
Điểm Altmetric có giảm được không?
Có thể. Điểm có thể giảm khi Altmetric điều chỉnh dữ liệu, ví dụ loại bỏ tài khoản tự động hoặc lần nhắc không còn truy cập được. Vì vậy khi báo cáo nên ghi ngày tra cùng với điểm.
Có nên ghi điểm Altmetric vào hồ sơ xét tuyển?
Chỉ nên ghi khi biểu mẫu cho phép hoặc yêu cầu, và kèm bằng chứng cụ thể như tên báo, văn bản chính sách đã nhắc tới bài. Con số trần không nói được tác động và dễ bị hiểu sai.
