Tóm tắt dễ hiểu kể bằng lời thường, trong khoảng một đoạn, nghiên cứu hỏi gì, làm gì, thấy gì và có ý nghĩa gì với người ngoài ngành. Tóm tắt bằng hình là một hình duy nhất cho thấy thông điệp chính. Cả hai phải theo đúng hướng dẫn tác giả của tạp chí về độ dài, kích thước và định dạng.
Hai loại tóm tắt này giúp bài được hiểu nhanh hơn, được chia sẻ dễ hơn, và ở một số tạp chí là điều kiện bắt buộc khi nộp bài. Nhưng tác giả thường làm vào phút cuối và rơi vào những lỗi giống nhau. Bài này hướng dẫn làm từng loại, các công cụ phổ biến và những điều cần kiểm trước khi nộp.
Viết tóm tắt dễ hiểu cho người ngoài ngành
Ai là người đọc
Hãy hình dung một người có học vấn nhưng không thuộc ngành của bạn: một nhà báo, một cán bộ quản lý, một bệnh nhân, một giáo viên. Họ không biết thuật ngữ chuyên môn, không cần chi tiết phương pháp, nhưng muốn biết kết quả có ý nghĩa gì với họ.
Cấu trúc bốn câu hỏi
Vì sao nghiên cứu này cần làm? Đã làm gì? Thấy gì? Điều đó có nghĩa gì và giới hạn ở đâu? Mỗi câu hỏi một đến ba câu văn. Không cần đủ số liệu; một con số quan trọng nhất là đủ.
Viết bằng lời thường
Thay thuật ngữ bằng cách nói thường; nếu buộc phải dùng, giải thích ngay trong câu. Câu ngắn, chủ động. Không phóng đại: “có thể giúp” khác với “giúp”; “liên quan tới” khác với “gây ra”. Một số tổ chức như Cochrane có hướng dẫn chi tiết cho tóm tắt dễ hiểu; đọc chúng nếu bạn làm trong lĩnh vực y tế.
Tóm tắt khoa học và tóm tắt dễ hiểu khác nhau thế nào
Một ví dụ giả định về cùng một nghiên cứu cho thấy khác biệt về cách nói.
| Yếu tố | Tóm tắt khoa học | Tóm tắt dễ hiểu |
|---|---|---|
| Câu mở | Nêu khoảng trống trong tài liệu | Nêu vấn đề mà người đọc có thể gặp |
| Phương pháp | Thiết kế, mẫu, công cụ phân tích | Một câu: đã làm gì, với ai |
| Kết quả | Hệ số, khoảng tin cậy, giá trị p | Một phát hiện chính bằng lời thường |
| Ý nghĩa | Đóng góp cho lý thuyết | Điều này có thể có ý nghĩa gì với ai |
| Giới hạn | Có thể không có trong tóm tắt | Nên có một câu, để người đọc không hiểu quá |
Nhờ một người ngoài ngành đọc và kể lại bằng lời của họ là cách kiểm hiệu quả nhất. Nếu họ kể sai, tóm tắt cần sửa.
Dựng một hình tóm tắt
Hình tóm tắt không phải là hình đẹp nhất trong bài thu nhỏ lại, mà là một hình được thiết kế riêng cho mục đích này.
- Viết thông điệp chính thành một câu. Hình chỉ cần truyền tải câu đó.
- Phác tay trên giấy: thường là đọc từ trái sang phải hoặc từ trên xuống, theo dòng bối cảnh, can thiệp hoặc phương pháp, kết quả.
- Chọn tối đa ba đến bốn khối thông tin. Dùng biểu tượng đơn giản, ít chữ, chữ đủ lớn để đọc ở cỡ thu nhỏ.
- Dùng bảng màu ít màu, nhất quán, thân thiện với người mù màu; tránh cặp đỏ, xanh lá làm tín hiệu duy nhất.
- Vẽ bằng công cụ vector như Inkscape (miễn phí) hoặc các phần mềm thiết kế khác; xuất đúng định dạng và kích thước tạp chí yêu cầu.
- Kiểm ở cỡ thật: thu nhỏ hình tới kích thước hiển thị trên trang mục lục và xem còn đọc được không.
Nếu dùng biểu tượng hoặc hình minh hoạ từ thư viện có sẵn, đọc kỹ giấy phép. Một số nền tảng tạo hình khoa học chỉ cho phép dùng trong ấn phẩm khi bạn có gói trả phí phù hợp; biểu tượng từ kho mở thường yêu cầu ghi nguồn.
Kích thước và yêu cầu của tạp chí
Mỗi nhà xuất bản, thậm chí mỗi tạp chí, có quy định riêng về hình tóm tắt: tỷ lệ khung (thường là khung ngang), kích thước điểm ảnh tối thiểu, định dạng tệp, có được phép có chữ không, có cần chú thích không. Một số nhà xuất bản gọi là graphical abstract, một số gọi là visual abstract hay hình mục lục (TOC graphic), và yêu cầu khác nhau. Luôn tìm mục tương ứng trong hướng dẫn tác giả (Guide for Authors) của đúng tạp chí bạn nộp. Đọc cả phần quy định về tóm tắt dễ hiểu nếu có: có tạp chí gọi là lay summary, có tạp chí gọi là plain language summary hoặc digest, giới hạn độ dài và vị trí đặt trong hệ thống nộp bài cũng khác nhau.
Lỗi phổ biến là làm một hình cho tạp chí này, bị từ chối, rồi nộp sang tạp chí khác mà không chỉnh tỷ lệ khung. Hình bị hệ thống tự cắt hoặc co lại, chữ không đọc được. Khi chuyển tạp chí, coi hình tóm tắt như phần cần làm lại.
Sai lầm thường gặp
Nhồi cả bài vào một hình. Hình tóm tắt có quá nhiều khối, nhiều mũi tên, nhiều số liệu thì không ai đọc được ở cỡ hiển thị. Một thông điệp, vài khối là đủ.
Dùng lại hình kết quả nguyên trạng. Hình kết quả có trục, chú giải, ký hiệu thống kê dành cho người đọc trong ngành. Hình tóm tắt cần thiết kế lại cho người lướt qua.
Chữ quá nhỏ. Chữ đọc được trên màn hình lớn khi thiết kế thường không đọc được trên điện thoại. Kiểm ở cỡ thu nhỏ trước khi xuất.
Tóm tắt dễ hiểu nói quá kết quả. Bỏ thuật ngữ không có nghĩa là bỏ sự thận trọng. Nếu kết quả là tương quan, đừng viết thành quan hệ nhân quả.
Bỏ qua giấy phép hình ảnh. Dùng ảnh, biểu tượng không rõ nguồn trong hình tóm tắt có thể khiến nhà xuất bản yêu cầu thay thế ở giai đoạn sản xuất.
Tình huống: hình tóm tắt bị yêu cầu làm lại
Một nhóm nghiên cứu vật liệu nộp bài kèm hình tóm tắt là ảnh kính hiển vi điện tử đẹp nhất của họ, thêm vài mũi tên và chú thích. Ban biên tập trả lại với yêu cầu làm lại: hình không cho người đọc biết nghiên cứu làm gì, thấy gì.
Nhóm viết lại thông điệp chính thành một câu: vật liệu mới hấp phụ một chất ô nhiễm nhanh hơn vật liệu thông thường và dùng lại được nhiều lần. Hình mới có ba khối từ trái sang phải: nước có chất ô nhiễm, vật liệu với cấu trúc xốp vẽ đơn giản, nước sạch kèm biểu tượng vòng tái sử dụng. Ảnh kính hiển vi được thu nhỏ, đặt trong khối giữa như một chi tiết. Chữ chỉ còn ba nhãn ngắn.
Hình mới đơn giản hơn nhiều, nhưng ai lướt qua mục lục cũng hiểu được nghiên cứu nói gì. Nhóm cũng dùng lại chính hình đó cho bài đăng trên trang của khoa.
Dùng lại sau khi bài được đăng
Tóm tắt dễ hiểu và hình tóm tắt là chất liệu sẵn cho việc truyền thông: bài đăng trên trang của khoa, bài chia sẻ trên mạng xã hội, trình chiếu trong hội thảo. Khi dùng lại, kiểm giấy phép của bài: nếu bài xuất bản theo giấy phép mở, bạn thường được dùng lại hình với điều kiện ghi nguồn; nếu bài theo hợp đồng chuyển nhượng bản quyền, đọc điều khoản về việc tác giả dùng lại hình của chính mình.
Mỗi lần chia sẻ, kèm đường dẫn DOI của bài để người xem tìm được bản gốc và để lần nhắc được các hệ đo lường ghi nhận đúng.
Câu hỏi thường gặp
Tóm tắt dễ hiểu nên dài bao nhiêu?
Theo quy định của từng tạp chí; nhiều nơi giới hạn khoảng một đoạn ngắn. Nếu tạp chí không quy định, giữ trong vài câu trả lời bốn câu hỏi: vì sao, làm gì, thấy gì, có ý nghĩa gì kèm giới hạn.
Có bắt buộc làm hình tóm tắt không?
Tuỳ tạp chí. Một số tạp chí yêu cầu bắt buộc, một số khuyến khích, nhiều tạp chí không có mục này. Đọc hướng dẫn tác giả của tạp chí định nộp để biết và chuẩn bị đúng kích thước từ đầu.
Nên dùng phần mềm gì để làm hình tóm tắt?
Phần mềm vẽ vector như Inkscape miễn phí và đủ dùng; các phần mềm trình chiếu cũng làm được nếu xuất ở độ phân giải đủ cao. Nếu dùng nền tảng tạo hình khoa học, đọc kỹ điều khoản cho phép đăng trong ấn phẩm.
Hình tóm tắt có được chứa chữ không?
Phần lớn tạp chí cho phép một lượng chữ ít, như tiêu đề khối hoặc nhãn ngắn, nhưng không nên có đoạn văn. Một số tạp chí có quy định riêng, nên kiểm trong hướng dẫn tác giả.
Có dùng lại được hình tóm tắt khi chia sẻ lên mạng xã hội không?
Thường được, nhưng phụ thuộc giấy phép của bài. Bài theo giấy phép mở thường cho phép dùng lại kèm ghi nguồn; bài chuyển nhượng bản quyền cần đọc điều khoản về quyền của tác giả trước khi đăng.
