Có hai cách tra: dùng cơ sở dữ liệu chuyên theo dõi văn bản chính sách như thẻ chính sách của Altmetric hoặc Overton, và tìm thủ công trong kho văn bản của cơ quan nhà nước, tổ chức quốc tế. Kết quả chỉ cho thấy nghiên cứu được nhắc tới, không chứng minh nó đã quyết định chính sách.
Ngày càng nhiều quỹ và hội đồng đánh giá hỏi “nghiên cứu này đã đi vào chính sách chưa”. Câu trả lời trung thực đòi hỏi cả công cụ lẫn sự thận trọng. Bài này hướng dẫn tra ở các nguồn có thật, giải thích giới hạn với văn bản tiếng Việt, và cách viết kết quả mà không phóng đại.
Những nơi tra văn bản chính sách có trích nghiên cứu
Không có nguồn nào đầy đủ. Kết hợp vài nguồn và ghi rõ đã tra ở đâu.
| Nguồn | Phạm vi | Truy cập | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thẻ chính sách trên trang chi tiết Altmetric | Văn bản từ danh sách tổ chức chính phủ, phi chính phủ, liên chính phủ mà Altmetric theo dõi | Xem miễn phí qua huy hiệu hoặc công cụ đánh dấu trang | Chỉ ghi nhận khi văn bản có định danh hoặc trích dẫn khớp được với bài |
| Overton | Cơ sở dữ liệu chuyên về văn bản chính sách của nhiều quốc gia và tổ chức | Sản phẩm thương mại, cần quyền truy cập | Hỏi thư viện trường có quyền dùng không |
| Kho văn bản của tổ chức quốc tế | Báo cáo của các tổ chức như Ngân hàng Thế giới, Tổ chức Y tế Thế giới, các cơ quan Liên Hợp Quốc | Thường mở | Tìm theo tên bài, tên tác giả, DOI trong toàn văn |
| Kho văn bản trong nước | Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật, cổng thông tin của bộ ngành, địa phương | Mở | Văn bản quy phạm hiếm khi trích tài liệu khoa học; báo cáo, đề án thì có thể |
| Google Scholar và công cụ tìm kiếm chung | Một số báo cáo chính sách được lập chỉ mục | Miễn phí | Kết quả lẫn nhiều loại tài liệu, cần lọc tay |
Khi tra trên kho văn bản, dùng nhiều cách gọi: tên bài, tên tác giả chính, tên đề tài, cả tiếng Anh lẫn tiếng Việt. Văn bản trong nước thường nhắc kết quả nghiên cứu qua tên đề tài hoặc tên cơ quan thực hiện, không qua tên bài báo.
Vì sao văn bản Việt Nam dễ bị bỏ sót?
Văn bản không trích theo chuẩn học thuật
Báo cáo của cơ quan nhà nước thường nhắc “theo kết quả nghiên cứu của Viện …” hoặc trích số liệu mà không ghi tài liệu tham khảo đầy đủ, không có DOI. Các hệ tự động dựa vào việc khớp danh mục tài liệu tham khảo sẽ không nhận ra.
Văn bản không nằm trong danh sách theo dõi
Các cơ sở dữ liệu quốc tế theo dõi một danh sách nguồn chọn lọc. Cổng thông tin của nhiều bộ ngành, địa phương trong nước có thể không nằm trong danh sách đó, hoặc tài liệu được đăng dạng ảnh quét không đọc được bằng máy.
Sử dụng không để lại dấu vết
Nhiều trường hợp nghiên cứu ảnh hưởng tới chính sách qua tham vấn, hội thảo, góp ý dự thảo, chứ không qua trích dẫn văn bản. Không cơ sở dữ liệu nào ghi được những tác động này; bạn phải tự lưu bằng chứng như giấy mời tham vấn, biên bản, thư cảm ơn.
Quy trình tra cho một đề tài
Làm một lần khi chuẩn bị báo cáo, và lặp lại hằng năm nếu đề tài còn được theo dõi.
- Lập danh sách công bố của đề tài kèm DOI, tên tiếng Anh và tiếng Việt, tên đề tài gốc, tên cơ quan chủ trì.
- Tra từng bài trên trang chi tiết Altmetric (qua huy hiệu hoặc công cụ đánh dấu trang), mở thẻ chính sách nếu có.
- Nếu trường có quyền truy cập Overton, tra theo DOI hoặc tên tác giả; xuất danh sách văn bản trích.
- Tìm trong kho văn bản của các tổ chức quốc tế liên quan tới chủ đề, theo tên bài và tên tác giả.
- Tìm trong cổng thông tin của bộ ngành, địa phương liên quan theo tên đề tài, tên cơ quan và từ khoá chính.
- Với mỗi kết quả, lưu bản PDF của văn bản, ghi trang có trích dẫn hoặc nhắc tới, ngày tra.
Giữ một tệp bảng tính ghi tất cả kết quả, kể cả những lần tra không thấy gì. Lần sau tra lại, bạn chỉ việc bổ sung.
Đọc kết quả cho đúng mức
Được nhắc không có nghĩa là được dùng làm căn cứ. Một văn bản có thể trích nghiên cứu để minh hoạ bối cảnh, liệt kê trong phụ lục, hoặc thậm chí để phản bác. Đọc đoạn văn có trích dẫn để biết nghiên cứu được dùng thế nào.
Trích dẫn trong báo cáo khác với trong văn bản quy phạm. Báo cáo nghiên cứu của một tổ chức quốc tế trích bài của bạn là tốt, nhưng khác xa với việc nội dung đi vào một nghị định. Gọi đúng tên loại văn bản.
Không suy diễn nhân quả. Chính sách thay đổi sau khi bạn công bố không chứng minh chính sách thay đổi vì bạn công bố. Chỉ nói về đóng góp khi có bằng chứng trực tiếp.
Không đếm trùng. Cùng một văn bản có nhiều phiên bản (dự thảo, bản chính thức, bản dịch) có thể được cơ sở dữ liệu ghi thành nhiều mục; gộp lại khi báo cáo.
Viết bằng chứng chính sách vào báo cáo
Một mục bằng chứng tốt có bốn phần: tên văn bản và cơ quan ban hành, ngày, vị trí trích (trang, mục), và một câu mô tả nghiên cứu được dùng thế nào. Ví dụ dạng câu: “Báo cáo (tên) của (tổ chức), (năm), trang (số), sử dụng ước tính (nội dung) từ bài (tên bài) để mô tả (vấn đề).” Không cần tính từ đánh giá.
Nếu không tìm thấy trích dẫn chính sách nào, đừng cố gắng làm cho có. Ghi rõ đã tra ở đâu, và nếu có các hình thức tác động khác như tham vấn, đào tạo cán bộ, thì nêu kèm bằng chứng của chúng. Hội đồng đánh giá thường tôn trọng sự trung thực hơn một danh sách dài nhưng mỏng.
Những tình huống dễ hiểu nhầm
Tình huống thứ nhất: thẻ chính sách trên Altmetric ghi bài được trích trong một tài liệu của một tổ chức quốc tế, nhưng mở ra thì đó là danh mục tài liệu tham khảo của một báo cáo kỹ thuật dài vài trăm trang, bài của bạn chỉ là một trong rất nhiều nguồn. Ghi đúng như vậy: được trích trong báo cáo kỹ thuật, ở phần nào. Đừng viết thành “được tổ chức … sử dụng làm căn cứ”.
Tình huống thứ hai: tìm trên cổng thông tin của một tỉnh thấy một kế hoạch có nội dung rất giống khuyến nghị trong bài của bạn, nhưng không trích. Có thể kế hoạch chịu ảnh hưởng từ nghiên cứu của bạn, cũng có thể từ nguồn khác có cùng ý. Nếu không có bằng chứng trực tiếp như thư từ, biên bản tham vấn, thì không nên đưa vào báo cáo như một trích dẫn chính sách.
Tình huống thứ ba: một văn bản trích nghiên cứu của nhóm khác dùng dữ liệu của bạn. Đây là tác động gián tiếp, có thể nêu, nhưng phải mô tả đúng chuỗi quan hệ.
Chuẩn bị từ khi đề tài còn đang chạy
Bằng chứng chính sách dễ thu thập nhất là lúc nó xảy ra. Khi được mời tham vấn, giữ lại thư mời và tài liệu đã gửi; khi cơ quan quản lý xin số liệu, lưu thư trao đổi; khi báo cáo của một tổ chức sử dụng kết quả, tải bản PDF ngay. Sau vài năm, đường dẫn hỏng, người liên hệ chuyển công tác, và những bằng chứng này rất khó tìm lại.
Một thói quen đơn giản là mỗi quý dành mười lăm phút cập nhật bảng bằng chứng của đề tài. Đến khi viết báo cáo tác động, phần khó nhất đã xong.
Câu hỏi thường gặp
Altmetric có ghi nhận văn bản chính sách của Việt Nam không?
Chỉ khi nguồn đó nằm trong danh sách mà Altmetric theo dõi và văn bản có trích dẫn khớp được với bài. Nhiều văn bản trong nước không đáp ứng cả hai điều kiện, nên cần tra thủ công thêm trên cổng thông tin của cơ quan liên quan.
Overton là gì và có miễn phí không?
Overton là cơ sở dữ liệu thương mại chuyên thu thập văn bản chính sách và các trích dẫn tới nghiên cứu trong đó. Quyền truy cập thường qua thuê bao của tổ chức; hỏi thư viện trường xem có sẵn không trước khi tìm cách khác.
Được trích trong báo cáo của tổ chức quốc tế có tính là tác động chính sách không?
Đó là bằng chứng nghiên cứu được dùng trong tài liệu phục vụ chính sách, có giá trị. Nhưng nên gọi đúng là báo cáo, và mô tả nghiên cứu được dùng thế nào, thay vì nói nghiên cứu đã thay đổi chính sách.
Không tìm thấy trích dẫn chính sách nào thì báo cáo thế nào?
Ghi rõ đã tra ở những nguồn nào và kết quả. Nếu có hình thức tác động khác như tham vấn, đào tạo, cung cấp số liệu cho cơ quan quản lý, hãy nêu kèm bằng chứng. Không nên cố gắng diễn giải các trích dẫn mỏng thành tác động lớn.
Có nên lưu bản PDF của văn bản chính sách đã trích không?
Nên lưu. Văn bản trên cổng thông tin có thể bị gỡ hoặc đổi đường dẫn. Bản PDF kèm ghi chú trang có trích dẫn và ngày tải là bằng chứng chắc chắn khi cần chứng minh sau này.
