Cần mã riêng khi đối tượng đó có thể được người khác tìm lại, dùng lại hoặc kiểm chứng độc lập với bài báo: bộ dữ liệu và phần mềm dùng DOI qua DataCite hoặc mã lưu trữ phần mềm, kháng thể và công cụ dùng RRID, mẫu vật vật lý dùng IGSN.
Một bài báo thường dựa trên những thứ không nằm trong bài: tệp dữ liệu, đoạn mã phân tích, lọ kháng thể, lõi khoan đất. Ghi bằng chữ kiểu “dữ liệu có thể cung cấp khi có yêu cầu” hay “kháng thể của hãng X” khiến người sau không lần ra được chính xác thứ bạn đã dùng. Mã định danh riêng giải quyết đúng chỗ đó, và còn cho bạn được trích dẫn khi người khác dùng lại.
Đối tượng nào dùng mã nào?
Bảng dưới là điểm khởi đầu. Mỗi ngành có thể có thêm mã chuyên biệt, nhưng bốn loại này phủ phần lớn nhu cầu.
| Đối tượng | Mã thường dùng | Ai cấp hoặc đăng ký | Cách có mã |
|---|---|---|---|
| Bộ dữ liệu | DOI | Kho dữ liệu là thành viên DataCite | Nộp vào kho như Zenodo, Dryad, Figshare hoặc kho của trường |
| Phần mềm, mã nguồn | DOI cho từng bản phát hành; SWHID cho bản lưu trữ | Zenodo qua DataCite; Software Heritage | Liên kết kho mã với Zenodo, hoặc gửi kho mã cho Software Heritage lưu trữ |
| Kháng thể, dòng tế bào, phần mềm phòng thí nghiệm | RRID | Sáng kiến RRID cùng các danh mục nguồn như Antibody Registry, Cellosaurus | Tra mã có sẵn; nếu chưa có thì đề nghị đăng ký |
| Mẫu vật vật lý: đá, đất, lõi khoan, mẫu sinh vật | IGSN | Các đơn vị cấp IGSN, nay đi qua hạ tầng DataCite | Đăng ký qua đơn vị cấp IGSN mà cơ quan bạn tham gia |
Dữ liệu: khi nào đáng xin DOI?
Dấu hiệu nên có DOI
Dữ liệu là căn cứ cho kết luận trong bài; tạp chí hoặc quỹ tài trợ yêu cầu tuyên bố sẵn có dữ liệu; người khác có thể phân tích lại hoặc gộp với dữ liệu của họ; bạn muốn được ghi nhận khi dữ liệu được dùng. Gặp một trong các dấu hiệu này thì nên nộp vào kho có DOI thay vì để trong tệp đính kèm hoặc ổ đĩa cá nhân.
Khi nào chưa cần
Bảng số liệu nhỏ đã nằm đủ trong bài, dữ liệu trung gian sinh lại được dễ dàng từ dữ liệu gốc đã có DOI, hoặc dữ liệu không được phép công bố vì quyền riêng tư. Trường hợp cuối vẫn có thể có DOI cho bản ghi mô tả, kèm điều kiện truy cập, mà không công khai tệp.
DOI theo phiên bản
Zenodo cấp một DOI cho từng phiên bản và một DOI đại diện cho mọi phiên bản. Khi trích dẫn kết quả cụ thể, dùng DOI của đúng phiên bản bạn đã phân tích; khi giới thiệu chung bộ dữ liệu, dùng DOI đại diện.
Phần mềm: DOI hay mã lưu trữ?
DOI cho bản phát hành
Nếu mã nguồn nằm trên GitHub, bạn có thể liên kết kho với Zenodo; mỗi lần tạo bản phát hành (release), Zenodo lưu một bản sao và cấp DOI. Đây là cách phổ biến để trích dẫn đúng phiên bản phần mềm đã dùng trong bài.
SWHID cho bản lưu trữ
Software Heritage lưu trữ mã nguồn công khai và cấp mã định danh dạng swh:1: cho từng tệp, thư mục, lần cam kết. Mã này trỏ đúng tới một trạng thái mã nguồn, hữu ích khi bạn cần chỉ chính xác một lần cam kết mà không tạo bản phát hành.
Tệp mô tả cách trích dẫn
Thêm tệp CITATION.cff vào gốc kho mã để ghi tên phần mềm, tác giả, phiên bản và DOI. GitHub đọc tệp này và hiển thị nút trích dẫn, giúp người dùng chép đúng thông tin.
RRID và IGSN dùng thế nào trong bài?
RRID ghi ngay trong phần phương pháp. Sau tên kháng thể, dòng tế bào hay phần mềm phân tích, ghi mã theo dạng RRID: và mã định danh, ví dụ tiền tố AB_ cho kháng thể, CVCL_ cho dòng tế bào, SCR_ cho công cụ. Nhiều tạp chí y sinh đã yêu cầu cách ghi này.
RRID giải quyết lỗi mơ hồ. Cùng một tên thương mại có thể ứng với nhiều sản phẩm khác nhau qua các đợt sản xuất. RRID chỉ đúng một tài nguyên, nên người đọc mua đúng thứ để lặp lại thí nghiệm.
IGSN gắn trên mẫu và trong dữ liệu. Mỗi mẫu được đăng ký có một mã, ghi trên nhãn lưu kho và trong bảng dữ liệu, kèm thông tin vị trí lấy mẫu, người lấy, phương pháp. Bài báo nhắc mã IGSN để người đọc tra lại bản ghi mẫu.
IGSN hữu ích với mẫu được chia nhỏ. Một lõi khoan cắt thành nhiều đoạn cho nhiều phòng thí nghiệm có thể có mã cho từng đoạn, kèm quan hệ với mẫu mẹ, giúp kết quả từ các nơi ghép lại đúng.
Trích dẫn dữ liệu và phần mềm trong bài báo
Nguyên tắc chung theo các bộ nguyên tắc trích dẫn dữ liệu và phần mềm của cộng đồng FORCE11: coi dữ liệu và phần mềm là đối tượng được trích dẫn ngang bài báo, đặt trong danh mục tài liệu tham khảo chứ không chỉ nhắc trong văn bản.
- Ghi đủ: tác giả hoặc người tạo, năm, tên bộ dữ liệu hay phần mềm, phiên bản, nơi lưu trữ hoặc nhà phát hành, DOI hay mã định danh.
- Đặt trích dẫn vào danh mục tài liệu tham khảo, đồng thời nhắc trong phần phương pháp hoặc tuyên bố sẵn có dữ liệu.
- Dùng DOI của đúng phiên bản đã dùng để phân tích.
- Khi nộp bài, kiểm hệ thống của tạp chí có trường riêng cho dữ liệu liên quan không, và điền DOI vào đó.
- Sau khi bài đăng, cập nhật bản ghi dữ liệu trên kho để thêm quan hệ trỏ tới DOI của bài báo.
Bước 5 thường bị quên. Quan hệ hai chiều giữa bài báo và dữ liệu giúp các hệ thống như DataCite và OpenAlex nối được chúng, và lượt dùng lại dữ liệu được ghi nhận cho bạn.
Lỗi hay gặp khi gắn mã cho dữ liệu, phần mềm, mẫu vật
Những lỗi dưới đây làm mã định danh có cũng như không. Phần lớn sửa được trong vài phút nếu phát hiện sớm.
| Lỗi | Hệ quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Trích DOI đại diện thay vì DOI phiên bản | Người đọc tải bản mới hơn, kết quả không khớp | Ghi DOI đúng phiên bản đã phân tích |
| Mô tả dữ liệu sơ sài, không có từ điển biến | Có tệp mà không dùng được | Kèm tệp mô tả tên biến, đơn vị, mã hoá, cách thu thập |
| Không gắn ORCID iD của người tạo | Bản ghi không tự vào hồ sơ ORCID | Điền ORCID iD cho từng người tạo khi nộp vào kho |
| Ghi tên kháng thể không kèm RRID | Không xác định được đúng sản phẩm | Tra và thêm RRID vào phần phương pháp |
| Nộp phần mềm không có giấy phép | Người khác không biết được dùng tới đâu | Thêm tệp giấy phép trước khi tạo bản phát hành |
Kho dữ liệu thường cho sửa siêu dữ liệu sau khi đã có DOI mà không đổi DOI, nên phát hiện thiếu sót thì cứ bổ sung. Chỉ khi thay đổi chính tệp dữ liệu mới cần tạo phiên bản mới.
Lợi ích thật khi người khác dùng lại
Lợi ích rõ nhất là được ghi nhận. Khi một nhóm khác dùng bộ dữ liệu của bạn và trích dẫn bằng DOI, lượt trích dẫn đó được hệ thống đếm được, gắn với tên bạn, có thể đưa vào hồ sơ ORCID. Ghi bằng chữ “dữ liệu từ nhóm của ông A” thì không ai đếm được.
Lợi ích thứ hai là giảm thư hỏi xin dữ liệu và câu hỏi về phiên bản. Người cần đã có bản đúng, mô tả đủ, điều kiện sử dụng rõ.
Lợi ích thứ ba là kiểm chứng. Phản biện, người đọc, thậm chí chính bạn vài năm sau, có thể chạy lại phân tích trên đúng dữ liệu và đúng phiên bản mã đã dùng.
Một lưu ý: mã định danh không thay thế giấy phép. Kèm giấy phép rõ ràng cho dữ liệu và phần mềm, chẳng hạn một giấy phép Creative Commons cho dữ liệu hoặc giấy phép mã nguồn mở cho phần mềm, để người khác biết họ được làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Dữ liệu đã đính kèm làm tài liệu bổ sung của bài thì có cần DOI riêng không?
Nếu dữ liệu là căn cứ chính của kết luận và người khác có thể dùng lại, nên nộp thêm vào kho có DOI. Tài liệu bổ sung của tạp chí thường khó tìm, khó trích dẫn riêng và có thể bị mất khi tạp chí đổi nền tảng.
Mã nguồn trên GitHub đã có đường link rồi, sao còn cần DOI?
Đường link GitHub trỏ tới trạng thái mới nhất và có thể biến mất nếu kho bị xoá. DOI qua Zenodo trỏ tới một bản lưu trữ cố định của đúng phiên bản bạn đã dùng.
Kháng thể chưa có RRID thì làm sao?
Tra trên các danh mục nguồn trước; nếu thật sự chưa có, gửi đề nghị đăng ký theo hướng dẫn của sáng kiến RRID. Trong lúc chờ, ghi đầy đủ hãng, mã sản phẩm, số lô trong phần phương pháp.
Dữ liệu có thông tin cá nhân thì có xin DOI được không?
Được, cho bản ghi mô tả. Kho lưu trữ có thể công khai siêu dữ liệu và để tệp ở chế độ hạn chế, kèm điều kiện và quy trình xin truy cập. Không đưa dữ liệu nhận diện được người tham gia lên chế độ công khai.
IGSN có cần thiết cho nghiên cứu xã hội không?
Thường là không. IGSN dành cho mẫu vật vật lý như đất, đá, nước, mẫu sinh học. Nghiên cứu xã hội chủ yếu cần DOI cho bộ dữ liệu khảo sát và tài liệu hướng dẫn mã hoá đi kèm.
Trích dẫn dữ liệu của chính mình có bị coi là tự trích dẫn không?
Về mặt kỹ thuật có, nhưng đó là trích dẫn cần thiết để người đọc lần ra dữ liệu gốc. Nó khác với việc trích bài cũ của mình không liên quan. Ghi đủ và đúng chỗ là thực hành được các bộ nguyên tắc trích dẫn dữ liệu khuyến khích.
