DOI không phải đường link: cấu trúc, phân giải và lúc DOI “chết”

DOI là một mã định danh bền vững gồm tiền tố và hậu tố, được hệ Handle phân giải ra địa chỉ trang đích hiện hành. Mã không đổi, còn địa chỉ phía sau có thể đổi. DOI “chết” khi đơn vị đăng ký đổi nền tảng mà không cập nhật địa chỉ đã khai báo.

Nhiều người coi DOI là một đường link dài hơi khó nhớ, nên khi bấm vào mà gặp trang 404 thì kết luận bài đã bị gỡ. Thực tế đa số trường hợp là phần khai báo phía sau bị cũ. Biết DOI vận hành ra sao thì bạn tự chẩn đoán được trong vài phút, và biết phải báo cho ai.

Một DOI gồm những phần nào?

Mọi DOI có cùng một khung: 10. + mã đơn vị đăng ký, dấu gạch chéo, rồi đến hậu tố do đơn vị đó tự đặt. Phần trước dấu gạch chéo đầu tiên là tiền tố, phần sau là hậu tố.

Điểm hay bị hiểu nhầm là tiền tố. Tiền tố cho biết ai đăng ký DOI đầu tiên, nhưng khi một tạp chí chuyển sang nhà xuất bản khác, DOI cũ vẫn giữ tiền tố cũ và được chuyển quyền quản lý cho đơn vị mới. Vì vậy không thể nhìn tiền tố mà suy ra nhà xuất bản hiện tại.

DOI không phân biệt chữ hoa, chữ thường. Hai cách viết khác nhau về hoa thường vẫn là một DOI. Khi gộp danh sách công bố, bạn nên đưa tất cả về chữ thường trước khi so sánh để không đếm trùng.

DOI được phân giải ra trang đích như thế nào?

Hệ Handle đứng phía dưới

DOI được xây trên hệ Handle, một hệ đặt tên phân tán cho đối tượng số. Mỗi DOI là một bản ghi Handle chứa ít nhất một giá trị địa chỉ. Khi bạn đưa DOI cho máy chủ phân giải, máy chủ tra bản ghi đó và chuyển hướng trình duyệt sang địa chỉ đang lưu.

Máy chủ phân giải công khai quen thuộc nhất là doi.org. Bạn có thể dán DOI vào ô tra trên trang chủ doi.org, hoặc ghép DOI sau tiền tố đường dẫn của doi.org để tạo link. Cả hai cách đều đi qua cùng một bản ghi.

Ai cập nhật địa chỉ trong bản ghi

Bản ghi không do doi.org tự sửa. Đơn vị đã đăng ký DOI phải gửi địa chỉ mới cho cơ quan đăng ký của mình, cơ quan đó mới cập nhật bản ghi. Nếu toà soạn chuyển website mà quên bước này, DOI vẫn còn nguyên nhưng trỏ vào địa chỉ đã chết.

Phân giải theo kiểu nội dung

Ngoài chuyển hướng cho trình duyệt, máy chủ DOI còn hỗ trợ đàm phán nội dung (content negotiation): chương trình gửi yêu cầu kèm loại dữ liệu mong muốn, chẳng hạn siêu dữ liệu dạng JSON hoặc trích dẫn định dạng sẵn, và nhận lại siêu dữ liệu thay vì trang web. Phần mềm quản lý tài liệu tham khảo dựa vào cơ chế này khi bạn dán DOI để nhập bài.

Crossref, DataCite và các cơ quan đăng ký khác nhau ở đâu?

Có nhiều cơ quan đăng ký DOI, mỗi bên phục vụ một loại đối tượng chính. Hai bên người làm nghiên cứu gặp nhiều nhất là Crossref và DataCite.

Cả hai đều phân giải qua doi.org nên người đọc không thấy khác biệt khi bấm. Khác biệt chỉ lộ ra khi bạn tra siêu dữ liệu: tìm một DOI dữ liệu trên API Crossref sẽ không thấy, vì bản ghi nằm ở DataCite. Hệ DOI có dịch vụ tra ngược cho biết một DOI thuộc cơ quan đăng ký nào; dùng nó trước khi kết luận “DOI này không tồn tại”.

Ngoài hai bên trên còn có các cơ quan đăng ký khu vực như mEDRA ở châu Âu, JaLC ở Nhật Bản, KISTI ở Hàn Quốc. Bài của tạp chí châu Á thỉnh thoảng mang DOI của các cơ quan này, nên không thấy trên Crossref chưa chắc là DOI giả.

Vì sao DOI dẫn vào trang lỗi?

Toà soạn chuyển nền tảng website. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. Tạp chí chuyển từ trang tự viết sang OJS, hoặc nâng cấp OJS làm đổi cấu trúc đường dẫn, nhưng không gửi danh sách địa chỉ mới cho cơ quan đăng ký. Mọi DOI cũ đồng loạt rơi vào 404.

Tên miền hết hạn hoặc đổi chủ. Tạp chí của một khoa đổi sang tên miền của trường, tên miền cũ bị bỏ. DOI vẫn trỏ về tên miền cũ, có khi trang đó đã thành quảng cáo của người khác.

DOI được in trước khi đăng ký. Bài in kèm DOI nhưng toà soạn chưa gửi siêu dữ liệu, hoặc gửi bị lỗi. Máy chủ phân giải báo không tìm thấy DOI. Trường hợp này DOI chưa từng sống.

Gõ sai hoặc dính ký tự thừa. Dấu chấm cuối câu, dấu ngoặc, khoảng trắng hoặc ký tự gạch nối mềm khi chép từ PDF làm DOI hỏng. Lỗi này nằm ở phía người dùng, không phải ở bản ghi.

Trang đích chặn truy cập tự động. Một số trang nhà xuất bản chặn trình kiểm link, nên công cụ quét báo lỗi trong khi mở bằng trình duyệt vẫn bình thường.

Tự kiểm một DOI nghi “chết” theo thứ tự nào?

Khi gặp DOI dẫn vào trang lỗi, làm theo thứ tự dưới đây để biết lỗi nằm ở đâu trước khi báo cho ai.

1. Chép lại DOI từ nguồn gốc, bỏ dấu câu ở cuối, xoá khoảng trắng, rồi dán vào ô tra trên doi.org. Nếu báo không tìm thấy, DOI chưa được đăng ký hoặc bị gõ sai.
2. Nếu doi.org chuyển hướng được nhưng trang đích lỗi, dùng dịch vụ tra cơ quan đăng ký để biết DOI thuộc Crossref, DataCite hay nơi khác.
3. Tra siêu dữ liệu của DOI trên API của đúng cơ quan đó. Xem trường địa chỉ trang đích (với Crossref là mục resource → primary → URL; còn trường URL ở ngoài cùng chỉ là chính DOI dạng đường dẫn) để biết bản ghi đang trỏ đi đâu.
4. Tìm tên bài trên website hiện tại của tạp chí. Nếu bài vẫn còn ở địa chỉ khác, lỗi là do toà soạn chưa cập nhật địa chỉ.
5. Báo cho toà soạn kèm DOI và địa chỉ đúng. Nếu toà soạn không phản hồi, có thể báo cho bộ phận hỗ trợ của cơ quan đăng ký.

Phần lớn trường hợp dừng ở bước 4. Việc bạn cần làm chỉ là gửi một thư ngắn có đủ DOI và địa chỉ đúng cho toà soạn, họ sẽ gửi cập nhật lên cơ quan đăng ký.

Toà soạn làm gì để DOI của mình không chết?

Nếu bạn ở phía toà soạn, nguyên tắc chỉ có một: mỗi lần đổi địa chỉ trang bài, phải cập nhật địa chỉ trong bản ghi DOI ngay trong cùng đợt. Lập bảng đối chiếu DOI với địa chỉ cũ và địa chỉ mới trước khi chuyển nền tảng, giữ chuyển hướng 301 từ địa chỉ cũ sang địa chỉ mới càng lâu càng tốt, rồi gửi cập nhật hàng loạt.

Cơ quan đăng ký thường gửi cho thành viên báo cáo phân giải định kỳ, liệt kê những DOI được bấm nhưng phân giải thất bại. Hãy chỉ định một người đọc báo cáo này mỗi tháng. Một DOI lỗi được sửa trong tuần đầu thì gần như không ai để ý; để cả năm thì các trích dẫn trỏ về bài đó đều thành link chết.

Việc không cần làm: không tạo DOI mới cho bài đã có DOI chỉ vì đổi website. DOI mới làm tách đôi số trích dẫn và làm rối hồ sơ của tác giả. Bản ghi cũ chỉ cần được sửa địa chỉ.

Lỗi hay gặp khi dùng DOI và cách sửa

Bảng sau gom các lỗi người viết bài, thư viện và toà soạn hay mắc khi làm việc với DOI.

Câu hỏi thường gặp