Muốn biết Scopus và Web of Science phủ được bao nhiêu công bố của ngành mình, hãy lập một danh sách bài chuẩn đại diện cho ngành, tra từng bài trên mỗi nguồn theo DOI hoặc tiêu đề, rồi tính tỷ lệ có mặt theo loại tài liệu và ngôn ngữ.
Câu hỏi này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Khi một đơn vị đánh giá năng lực nghiên cứu bằng số bài trên Scopus, hay một nhóm làm phân tích trắc lượng chỉ dựa trên Web of Science, kết luận chỉ đúng trong phạm vi nguồn đó phủ được. Với khoa học tự nhiên, độ phủ thường cao. Với khoa học xã hội, nhân văn và tạp chí tiếng Việt, phần nằm ngoài có thể rất lớn. Nhưng “có thể” chưa phải con số, và con số chung chép từ đâu đó không thay được phép đo trên chính ngành của bạn.
Vì sao không mượn con số có sẵn?
Đã có nhiều nghiên cứu so sánh các nguồn dữ liệu thư mục, như so sánh Google Scholar, Scopus và Web of Science trên nhiều nhóm ngành của Martín-Martín và cộng sự, hay so sánh quy mô lớn Scopus, Web of Science, Dimensions, Crossref của Visser, van Eck và Waltman. Những nghiên cứu này cho thấy độ phủ khác nhau rõ rệt theo ngành và loại tài liệu.
Nhưng con số trong đó đo trên tập bài quốc tế, ở một thời điểm cụ thể. Chúng không cho biết tạp chí ngành của bạn ở Việt Nam có được chỉ mục không, hay sách chuyên khảo của khoa bạn có nằm trong cơ sở nào không. Phép đo riêng cho ngành của bạn mới trả lời đúng câu hỏi bạn có.
Bước 1: dựng danh sách bài chuẩn
Chọn nguồn của danh sách
Danh sách chuẩn phải độc lập với Scopus và Web of Science, nếu không phép đo sẽ tự xác nhận chính nó. Nguồn tốt: báo cáo công bố hằng năm của khoa, hồ sơ lý lịch khoa học của giảng viên, mục lục vài tạp chí chuyên ngành trong nước, danh sách tài liệu tham khảo của một số luận án gần đây trong ngành.
Cỡ và cấu trúc
Vài trăm bài là cỡ đủ để thấy xu hướng mà vẫn kiểm được bằng tay. Với mỗi bài, ghi: tiêu đề, năm, tên tạp chí hoặc nhà xuất bản, loại tài liệu, ngôn ngữ, DOI nếu có. Chia thành nhóm bạn muốn so, ví dụ bài tạp chí quốc tế, bài tạp chí trong nước, sách, kỷ yếu.
Tránh thiên lệch
Nếu chỉ lấy bài của người làm nhiều nghiên cứu quốc tế, độ phủ sẽ cao giả. Nếu chỉ lấy tạp chí trong nước, độ phủ sẽ thấp giả. Nói rõ cách chọn trong báo cáo kết quả.
Bước 2: đối chiếu từng bài trên mỗi nguồn
Bài có DOI
Gom DOI thành lô, mỗi lô vài chục DOI nối bằng OR. Trên Scopus dùng mã trường DOI(), trên Web of Science dùng DO=. Xuất kết quả rồi so với danh sách để biết DOI nào có, DOI nào không.
Bài không có DOI
Tra theo tiêu đề bằng TITLE() trên Scopus và TI= trên Web of Science, đặt tiêu đề trong cặp nháy kép thẳng. Tiêu đề tiếng Việt có thể đã được chỉ mục dưới dạng tiếng Anh do tạp chí cung cấp, nên thử cả tiêu đề tiếng Anh nếu bài có.
Ghi kết quả
Thêm vào bảng hai cột: có trên Scopus, có trên Web of Science, mỗi ô ghi có hoặc không. Thêm cột ghi chú cho trường hợp lệch, như bài có nhưng thiếu tác giả hay sai năm.
Bước 3: tính và trình bày tỷ lệ
Tỷ lệ bao phủ của một nhóm bằng số bài tìm thấy chia tổng số bài trong nhóm. Trình bày theo nhóm, đừng chỉ đưa một con số chung. Khung bảng nên có dạng sau, các ô để bạn điền số đo được:
| Nhóm tài liệu | Số bài trong danh sách | Có trên Scopus | Có trên Web of Science | Có trên cả hai |
|---|---|---|---|---|
| Bài tạp chí quốc tế tiếng Anh | n | số và tỷ lệ | số và tỷ lệ | số và tỷ lệ |
| Bài tạp chí trong nước | n | số và tỷ lệ | số và tỷ lệ | số và tỷ lệ |
| Sách, chương sách | n | số và tỷ lệ | số và tỷ lệ | số và tỷ lệ |
| Kỷ yếu hội nghị | n | số và tỷ lệ | số và tỷ lệ | số và tỷ lệ |
Với Web of Science, nhớ ghi các chỉ mục con trường bạn có. Kết quả đo được trên gói rút gọn không đại diện cho toàn bộ Core Collection.
Đọc kết quả cho khoa học xã hội và tạp chí tiếng Việt
Tạp chí, không phải bài, là đơn vị quyết định. Một tạp chí trong nước hoặc được chỉ mục, hoặc không. Nếu không, mọi bài trong đó đều vắng mặt. Kiểm nhanh bằng danh sách nguồn Scopus tải được từ trang Scopus và Master Journal List của Clarivate.
Sách và chương sách thường hụt. Với nhân văn, nơi sách chuyên khảo là sản phẩm chính, độ phủ thấp ở nhóm này kéo lệch mọi so sánh giữa ngành.
Năm chỉ mục bắt đầu quan trọng. Một tạp chí được nhận vào từ một năm nào đó thì bài trước năm đó thường không có. Đừng đọc đó là “ngành ít công bố”.
Kết luận phải có phạm vi. Câu đúng có dạng “trong danh sách 300 bài của khoa giai đoạn 2018–2023, Scopus có x phần trăm”, không phải “Scopus phủ x phần trăm ngành”.
Ghi phương pháp đo để người khác lặp lại được
Phép đo độ bao phủ chỉ có giá trị khi người khác lặp lại được. Phần mô tả phương pháp nên trả lời đủ các ý sau:
- Danh sách chuẩn lấy từ đâu, theo tiêu chí nào, gồm bao nhiêu bài, phân bố theo nhóm ra sao.
- Mỗi nguồn được tra bằng cách nào: theo DOI, theo tiêu đề, hay cả hai, và thứ tự ưu tiên.
- Với Web of Science, các chỉ mục con và khoảng năm trong gói của trường.
- Ngày tra trên từng nguồn.
- Tiêu chí coi là “có mặt”: chỉ cần bản ghi tồn tại, hay phải đủ tác giả và cơ quan.
- Cách xử lý trường hợp không chắc, như bài trùng tiêu đề hay bản dịch.
Ý thứ năm hay bị bỏ qua nhưng thay đổi kết quả nhiều. Một bài có trên Scopus nhưng thiếu cơ quan Việt Nam thì vẫn không được tính khi đơn vị đếm công bố theo cơ quan. Nếu mục đích của bạn là đánh giá việc dùng Scopus để đếm công bố đơn vị, nên đo cả hai mức: có bản ghi, và có bản ghi đúng cơ quan.
Lưu bảng đối chiếu cuối cùng cùng phương pháp. Một hai năm sau lặp lại trên chính danh sách đó sẽ cho thấy độ phủ thay đổi ra sao khi có thêm tạp chí trong nước được nhận vào chỉ mục.
Mở rộng: so thêm với nguồn mở
Cùng danh sách chuẩn đó có thể đối chiếu thêm với OpenAlex hoặc Crossref, vốn tra được hàng loạt qua API. Một số điểm cần nhớ khi so:
- Có mặt trong nguồn mở không đồng nghĩa với thông tin đầy đủ: kiểm cả cơ quan và tác giả.
- Bài của tạp chí trong nước có DOI Crossref thường xuất hiện trong OpenAlex, kể cả khi không có trên Scopus.
- Ghi ngày tra cho từng nguồn, vì tất cả đều cập nhật liên tục.
- Giữ nguyên danh sách chuẩn để lặp lại phép đo sau một hai năm và so sự thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Cần bao nhiêu bài để đo độ bao phủ cho một ngành?
Không có con số bắt buộc. Vài trăm bài là cỡ thường đủ để thấy chênh lệch giữa các nhóm mà vẫn kiểm được bằng tay. Quan trọng hơn là danh sách được chọn độc lập và nói rõ cách chọn.
Có thể lấy danh sách bài chuẩn từ Google Scholar không?
Được, nhưng Google Scholar chứa cả tài liệu không phải công bố khoa học và bản ghi trùng. Cần làm sạch kỹ, và nói rõ trong báo cáo rằng danh sách đã qua bước làm sạch.
Vì sao bài tạp chí tiếng Việt hầu như không có trên Web of Science?
Vì Web of Science chỉ mục theo tạp chí, và phần lớn tạp chí trong nước chưa được nhận vào chỉ mục. Khi tạp chí không được chỉ mục, mọi bài của nó đều vắng mặt.
Có nên công bố kết quả đo độ bao phủ không?
Nên, nếu phương pháp rõ ràng. Kết quả giúp các đơn vị cùng ngành hiểu giới hạn của chỉ số dựa trên Scopus và Web of Science khi dùng để đánh giá.
Tra theo DOI có bỏ sót bài không?
Có thể, nếu DOI trong danh sách gõ sai hoặc nguồn chỉ mục ghi thiếu DOI. Với bài không tìm thấy, nên tra thêm theo tiêu đề trước khi kết luận là vắng mặt.
