Đối chiếu một tạp chí trên năm nguồn trong mười lăm phút

Đối chiếu một tạp chí trên năm nguồn mất khoảng mười lăm phút nếu làm theo thứ tự cố định: ISSN Portal, danh sách nguồn Scopus, Master Journal List, DOAJ, rồi OpenAlex. Mỗi nguồn trả lời một câu hỏi riêng; ghi kết quả vào một bảng tổng hợp có ngày tra.

Nhiều người kiểm tra tạp chí theo kiểu tra một nguồn, thấy có tên là yên tâm. Cách đó bỏ sót tạp chí bị ngừng, tạp chí mạo danh, tạp chí có tên ở cơ sở dữ liệu phụ. Quy trình dưới đây dùng được cho học viên, giảng viên và cán bộ thư viện; không cần tài khoản trả phí.

Năm nguồn, năm câu hỏi

Thứ tự được chọn để nguồn đầu cho dữ liệu dùng tra các nguồn sau:

Chuẩn bị trước: lấy đúng định danh

Lấy ISSN từ đâu

Lấy ISSN in trên chính bài báo hoặc trang bài, không lấy từ thư mời. Ghi cả ISSN bản in và bản điện tử nếu có.

Lấy thêm gì

Tên đầy đủ của tạp chí, tên nhà xuất bản, tên miền website, và một DOI của bài gần đây. Năm thứ này đủ để đối chiếu ở mọi nguồn.

Mở sẵn bảng ghi

Mở một bảng tính hoặc tài liệu có sẵn các cột: nguồn, kết quả, chi tiết, ảnh chụp, ngày tra. Ghi ngay khi tra, không để cuối. Mở sẵn năm thẻ trình duyệt cho năm nguồn cũng giúp giữ đúng mười lăm phút, vì phần lớn thời gian lãng phí nằm ở việc đi tìm trang tra cứu.

Từng bước: tra gì, nhìn vào đâu

ISSN Portal. Gõ ISSN. Đọc tên khoá, quốc gia, nhà xuất bản, đường dẫn. Lệch với website là đánh dấu đỏ; không thấy bản ghi là dừng quy trình và báo kết quả “ISSN không xác minh được”.

Danh sách nguồn Scopus. Mở tệp mới nhất, lọc theo ISSN ở cả hai cột. Đọc trạng thái, năm bao phủ, ghi nhận ngừng do chất lượng, và tra phần nguồn bị ngừng.

Master Journal List. Gõ ISSN. Đọc phần Web of Science Core Collection; ghi tên chỉ mục cụ thể. Có tên ở cơ sở dữ liệu khác của Clarivate mà không có Core Collection thì ghi đúng như vậy.

DOAJ. Tìm theo ISSN trong mục tạp chí. Nếu có, đọc ngày được nhận vào DOAJ, giấy phép, phí xuất bản. Nếu tạp chí tự nhận truy cập mở mà không có trong DOAJ, chưa chắc là xấu, nhưng ghi lại.

OpenAlex. Tìm tạp chí trong mục nguồn (sources) theo ISSN. Đọc số bài theo năm, số trích dẫn, nhà xuất bản liên kết; nhìn nhanh phân bố quốc gia tác giả. Đây là chỗ thấy được số bài tăng vọt.

Bảng tổng hợp kết quả

Mẫu bảng điền sau khi tra; dòng ví dụ là một tạp chí giả định:

Cột đánh giá dùng ba mức: khớp, lệch, không áp dụng. Bảng có một dòng lệch thì ghi chú cụ thể và tra thêm bằng dấu vết kỹ thuật; có hai dòng lệch trở lên thì khuyến nghị không gửi bài cho đến khi làm rõ.

Ghi bằng chứng để người khác lặp lại được

Bảng tổng hợp chỉ có giá trị khi người khác tra lại ra cùng kết quả. Kèm theo bảng:

• Ảnh chụp từng nguồn, tên tệp có ISSN và ngày tra.
• Tên bản tệp danh sách nguồn Scopus đã dùng.
• Ghi chú những điều bất thường, kể cả nhỏ (tên viết khác, nhà xuất bản mới).
• Tên người tra, để tiện hỏi lại.

Thư viện có thể lưu các bảng này thành kho tra cứu chung của trường. Lần sau có người hỏi cùng tạp chí, chỉ cần cập nhật các nguồn đã cũ.

Khi nào mười lăm phút là chưa đủ

Quy trình này phát hiện tốt các trường hợp rõ ràng: ISSN bịa, tạp chí bị ngừng, tạp chí không có trong chỉ mục như tự nhận. Nó chưa đủ khi website nghi là bản nhái của tạp chí thật — vì cả năm nguồn đều có tên tạp chí thật. Lúc đó phải làm thêm các bước soi tên miền, DOI, tiền tố.

Quy trình cũng có thể vướng khi tạp chí vừa đổi tên, đổi nhà xuất bản: các nguồn cập nhật ở những thời điểm khác nhau nên tạm thời lệch nhau. Khi đó, tìm thông báo chính thức của nhà xuất bản về việc thay đổi, và ghi rõ trong bảng rằng độ lệch có lý do đã biết.

Nó cũng không trả lời được câu hỏi chất lượng học thuật. Một tạp chí đúng mọi nguồn vẫn có thể không phù hợp với bài của bạn. Kiểm chứng xác nhận tạp chí là thật và đang ở đâu; chọn nơi gửi bài là việc khác.

Một lượt tra mẫu từ đầu tới cuối

Đầu vào

Một học viên nhận thư mời từ tạp chí tự giới thiệu “Scopus, Web of Science, DOAJ”. Thư có ISSN và đường dẫn website.

Diễn biến

ISSN Portal: mã có thật, cấp cho một tạp chí cùng tên ở một nước châu Âu, đường dẫn trong bản ghi là một tên miền khác với thư mời. Danh sách nguồn Scopus: tạp chí có tên, đang hoạt động, nhà xuất bản khớp bản ghi ISSN. Master Journal List: có tên, nhưng ở một cơ sở dữ liệu chuyên ngành, không thuộc Core Collection. DOAJ: không có. OpenAlex: số bài ổn định, không có gì lạ — vì đây là dữ liệu của tạp chí thật.

Kết luận

Ba dòng lệch: tên miền khác bản ghi ISSN, “Web of Science” chỉ là cơ sở dữ liệu phụ, “DOAJ” không có. Tạp chí thật có trong Scopus, nhưng website trong thư mời không phải của nó. Học viên chuyển sang soi tên miền và DOI, xác nhận đó là website nhái.

Chia việc khi thư viện làm cho cả trường

Một người giữ quy trình. Cán bộ thư viện chịu trách nhiệm giữ bảng mẫu, cập nhật tệp danh sách nguồn Scopus mới nhất trên ổ chung, và ghi lại khi một nguồn thay đổi giao diện.

Người hỏi tự làm bước đầu. Giảng viên, học viên tự làm năm bước theo bảng mẫu. Chỉ khi có dòng lệch mới chuyển cho thư viện xem kỹ.

Kho tra cứu chung. Mọi bảng tổng hợp được lưu theo ISSN. Lần sau có người hỏi cùng tạp chí, chỉ cần xem bảng cũ, tra lại hai nguồn hay thay đổi nhất là Scopus và Master Journal List.

Không lập danh sách đen công khai. Kho tra cứu ghi kết quả đối chiếu có ngày tra, không gắn nhãn “tạp chí xấu”. Tình trạng tạp chí thay đổi theo thời gian, nhãn cố định dễ thành sai.

Câu hỏi thường gặp