Tra ISSN Portal cho biết mã ISSN có thật hay không, được cấp cho tạp chí nào, ở nước nào, do ai xuất bản. Nếu tên, nhà xuất bản, quốc gia hoặc đường dẫn trong bản ghi không khớp với website bạn đang xem, đó là dấu hiệu tạp chí mạo danh hoặc ISSN bị dùng sai.
ISSN Portal do Trung tâm Quốc tế ISSN (ISSN International Centre) vận hành, tập hợp bản ghi từ mạng lưới các trung tâm ISSN quốc gia. Phần thông tin cơ bản xem được miễn phí. Trước khi lên ISSN Portal, có một phép kiểm làm ngay bằng tay: tính chữ số kiểm tra.
Phép kiểm 30 giây: chữ số kiểm tra của ISSN
Cấu trúc
ISSN gồm tám ký tự, viết thành hai nhóm bốn, ví dụ 0028-0836. Ký tự cuối là chữ số kiểm tra, tính từ bảy chữ số đầu; nó có thể là chữ X, đại diện cho giá trị 10.
Cách tính
Nhân bảy chữ số đầu lần lượt với 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2 rồi cộng lại. Lấy tổng chia cho 11, lấy phần dư. Nếu dư 0 thì chữ số kiểm tra là 0; nếu không, lấy 11 trừ phần dư; được 10 thì ghi X. Với 0028-0836: tổng là 82, chia 11 dư 5, 11 trừ 5 được 6, khớp với chữ số cuối.
Ý nghĩa
Sai chữ số kiểm tra nghĩa là mã đó không thể là ISSN hợp lệ: hoặc bị gõ nhầm, hoặc bị bịa. Đúng chữ số kiểm tra chưa chứng minh gì cả, vì người bịa có thể tính đúng; bạn vẫn phải tra ISSN Portal.
Tra trên ISSN Portal
Các bước tra một mã:
- Mở ISSN Portal, gõ mã ISSN vào ô tìm kiếm (có hoặc không có gạch nối).
- Nếu không có kết quả: kiểm lại mã, thử mã còn lại của tạp chí (bản in hoặc bản điện tử). Nếu vẫn không có, ghi nhận “không tìm thấy bản ghi”.
- Nếu có kết quả: mở bản ghi, đọc tên khoá (key-title), tên tạp chí, quốc gia, loại phương tiện (in hay trực tuyến), nhà xuất bản và đường dẫn nếu có.
- Đọc trạng thái bản ghi. Mã cấp tạm cho ấn phẩm chưa ra số đầu có trạng thái khác với mã đã được xác nhận.
- Xem phần ISSN liên kết: ISSN-L và mã của phiên bản kia (in hoặc điện tử).
Đối chiếu bản ghi với website
Đặt bản ghi ISSN Portal cạnh website, đối chiếu từng trường:
| Trường trong bản ghi | So với gì trên website | Lệch thì nghĩa là gì |
|---|---|---|
| Tên tạp chí, tên khoá | Tên trên đầu trang, trên bài báo | Website có thể dùng ISSN của tạp chí khác |
| Quốc gia | Địa chỉ toà soạn, nhà xuất bản | Website ghi một nước, ISSN cấp ở nước khác |
| Loại phương tiện | Mã nào ghi cho bản in, mã nào cho bản điện tử | Website dùng mã bản in cho bản trực tuyến |
| Nhà xuất bản | Trang giới thiệu, chân trang | Tạp chí bị chiếm đoạt thường lệch ở đây |
| Đường dẫn (nếu có) | Tên miền website | Tên miền khác hẳn: nghi website nhái |
Lệch một trường chưa đủ kết luận; tạp chí có thể đổi nhà xuất bản hay tên miền. Lệch nhiều trường cùng lúc, nhất là tên miền và nhà xuất bản, là lúc nên dừng nộp bài.
Ba tình huống điển hình
ISSN không tồn tại
Một thư mời viết bài ghi tạp chí “có ISSN quốc tế”. Tính chữ số kiểm tra thì sai. Đây là trường hợp đơn giản nhất: mã bịa, không cần tra tiếp.
ISSN thật nhưng của tạp chí khác
Mã đúng chữ số kiểm tra, ISSN Portal ra một bản ghi, nhưng là một tạp chí khác hẳn chủ đề, ở một nước khác, đã ngừng xuất bản từ lâu. Website kia mượn một mã có thật để trông hợp lệ.
Website nhái tạp chí thật
Tên, ISSN, quốc gia đều khớp bản ghi, nhưng đường dẫn trong bản ghi và trên các cơ sở dữ liệu chỉ mục trỏ tới một tên miền khác. Website bạn đang xem là bản sao do người khác dựng — dạng tạp chí bị chiếm đoạt. Đối chiếu thêm bằng dấu vết kỹ thuật như ngày đăng ký tên miền và DOI.
Những điều ISSN không chứng minh
ISSN không phải dấu chất lượng. Trung tâm ISSN cấp mã để định danh ấn phẩm nhiều kỳ, không đánh giá học thuật. Có ISSN thật không nói gì về bình duyệt hay chỉ mục.
ISSN không phải chỉ mục. Website ghi “có ISSN quốc tế” như một thành tích là dấu hiệu nên cảnh giác, vì đó là thủ tục định danh mà ấn phẩm nhiều kỳ nào cũng có thể làm.
Một tạp chí có thể có nhiều ISSN. Bản in, bản điện tử và các lần đổi tên đều có mã riêng. ISSN-L liên kết các phiên bản của cùng một tạp chí.
Ghi lại kết quả tra
Kết quả tra nên được lưu theo cùng một mẫu cho mọi tạp chí, để người khác đọc là hiểu ngay đã kiểm những gì. Chụp bản ghi ISSN Portal kèm ngày tra, ghi lại phép tính chữ số kiểm tra nếu mã sai. Khi nộp kèm báo cáo cho khoa hay thư viện, đặt bản ghi cạnh ảnh chụp trang website, khoanh những trường lệch. Người đọc báo cáo hiểu ngay mà không cần tra lại.
Với tạp chí Việt Nam, ISSN do trung tâm ISSN quốc gia cấp; khi nghi ngờ một mã của tạp chí trong nước, có thể hỏi trực tiếp trung tâm này qua kênh liên hệ công bố.
Nếu kết quả là “không tìm thấy bản ghi”, ghi rõ đã thử những mã nào, có gạch nối hay không, ngày giờ tra. Một kết luận phủ định cần mô tả kỹ cách tra hơn một kết luận khẳng định.
Những trường hợp hay gây nhầm ở tạp chí Việt Nam
Tạp chí trong nước có vài đặc điểm khiến việc tra ISSN dễ nhầm dù không có gì gian dối. Thứ nhất, nhiều tạp chí chỉ có ISSN bản in nhưng đã đưa toàn văn lên mạng; mã in trên trang web là mã bản in. Khi tra, bản ghi ghi loại phương tiện là bản in, không có nghĩa website là giả.
Thứ hai, một số tạp chí có số chuyên đề hoặc phiên bản tiếng Anh với ISSN riêng. Bài đăng ở phiên bản tiếng Anh phải tra theo mã của phiên bản đó; tra theo mã của bản tiếng Việt sẽ ra thông tin không khớp với bài.
Thứ ba, khi trường hoặc viện sáp nhập, đổi tên, tạp chí có thể đổi tên theo và được cấp mã mới. Bài đăng trước thời điểm đổi tên phải đối chiếu với mã cũ. Nếu bản ghi ISSN Portal có liên kết tên cũ, tên mới, ghi cả hai vào bằng chứng.
Thứ tư, kỷ yếu hội thảo trong nước thường có ISBN chứ không có ISSN, vì là sách, không phải ấn phẩm nhiều kỳ. Thư mời ghi kỷ yếu “có ISSN” mà thật ra là ISBN không phải là gian dối, nhưng cần ghi đúng loại mã trong hồ sơ.
Khi nào nên tra ISSN
Tra ISSN không phải việc chỉ làm khi nghi ngờ. Nên đưa nó thành bước cố định ở những thời điểm sau:
- Trước khi gửi bài cho một tạp chí lần đầu, nhất là khi nhận được thư mời chủ động.
- Khi lập danh mục công trình cho hồ sơ chức danh, đề tài, để ghi đúng mã cho từng bài.
- Khi thư viện bổ sung tạp chí vào danh sách khuyến nghị cho giảng viên, học viên.
- Khi hội đồng nhận hồ sơ có bài trên tạp chí lạ, trước khi tra các chỉ mục.
Mỗi lần tra chỉ mất vài phút, và kết quả dùng lại được cho người sau nếu được lưu ở kho tra cứu chung.
Câu hỏi thường gặp
ISSN Portal có miễn phí không?
Phần thông tin cơ bản của bản ghi xem được miễn phí, đủ cho việc kiểm chứng tên, quốc gia, phương tiện và nhà xuất bản. Một số dịch vụ dữ liệu mở rộng cần đăng ký.
Chữ số kiểm tra đúng thì ISSN có chắc là thật không?
Không. Chữ số kiểm tra chỉ loại được mã gõ sai hoặc bịa vụng. Mã đúng phép tính vẫn phải tra ISSN Portal để biết nó có được cấp và cấp cho ai.
Tạp chí đổi tên có giữ ISSN cũ không?
Thường không. Đổi tên đáng kể dẫn tới mã mới, và bản ghi có liên kết giữa tên cũ và tên mới. Vì vậy cần tra theo đúng năm bài được xuất bản.
Vì sao một tạp chí có hai ISSN?
Vì bản in và bản điện tử được cấp mã riêng. ISSN-L là mã liên kết giúp các hệ thống nhận ra chúng là cùng một tạp chí.
Thấy tạp chí mạo danh thì báo ở đâu?
Báo cho tạp chí thật qua kênh chính thức của nhà xuất bản, cho thư viện cơ quan, và có thể gửi tới danh sách theo dõi tạp chí bị chiếm đoạt của Retraction Watch.
