Soi website tạp chí bằng dấu vết kỹ thuật gồm bốn việc: tra ngày đăng ký tên miền, bấm thử DOI xem có phân giải không, tra tiền tố DOI thuộc thành viên Crossref nào, rồi so với trang chính thức của nhà xuất bản. Bốn việc mất khoảng mười phút.
Tạp chí bị chiếm đoạt (hijacked journal) là website nhái một tạp chí có thật: dùng tên, ISSN, có khi chép cả ban biên tập. Lời lẽ trên website không giúp phân biệt; dấu vết kỹ thuật thì có. Bài này là quy trình thao tác, không bàn chung chung về hiện tượng.
Bước 1: tra tên miền
Tra ở đâu
Dùng công cụ tra cứu đăng ký tên miền qua giao thức RDAP, ví dụ công cụ ICANN Lookup, hoặc lệnh whois trên máy tính. Với tên miền .vn, tra qua công cụ của đơn vị quản lý tên miền quốc gia Việt Nam.
Đọc gì
Ngày tạo tên miền, ngày hết hạn, nhà đăng ký. Nhiều tên miền ẩn thông tin chủ sở hữu vì quyền riêng tư, nên đừng kỳ vọng thấy tên người; ngày tạo là thông tin hữu ích nhất.
Hiểu thế nào
Website ghi “thành lập từ lâu, đã ra hàng chục tập” mà tên miền mới đăng ký vài tháng là mâu thuẫn rõ. Tạp chí thật có thể chuyển tên miền, nhưng khi đó tên miền cũ thường chuyển hướng về tên miền mới và nhà xuất bản có thông báo.
Bước 2: bấm thử DOI
Lấy ba đến năm DOI từ các bài trên website, chọn cả bài mới lẫn bài cũ:
- Dán từng DOI vào ô phân giải trên trang của Tổ chức DOI (doi.org), hoặc gõ tiền tố phân giải trước DOI trong trình duyệt.
- Nếu ra thông báo không tìm thấy DOI: DOI chưa từng được đăng ký. Website gán DOI giả cho bài.
- Nếu phân giải được: xem nó dẫn tới đâu. Dẫn về chính website bạn đang soi là một chuyện; dẫn sang website khác là chuyện khác.
- Nếu DOI của bài trên website A lại dẫn tới một bài khác trên website B: website A đang mượn DOI của tạp chí thật.
Một số website ghi DOI dạng có vẻ đúng nhưng chỉ là chuỗi trang trí, không bấm được. Đừng bỏ qua bước bấm thử.
Bước 3: tiền tố thuộc ai
Tiền tố là gì
DOI có dạng 10.xxxx/yyyy; phần 10.xxxx là tiền tố, cấp cho một thành viên của cơ quan đăng ký DOI. Với tạp chí, cơ quan đăng ký thường là Crossref.
Tra cơ quan đăng ký
Tổ chức DOI có dịch vụ cho biết một DOI thuộc cơ quan đăng ký nào (Crossref, DataCite, mEDRA…). DOI của bài báo mà thuộc DataCite thì thường là dữ liệu hay tài liệu lưu kho, không phải bài tạp chí — đáng hỏi thêm.
Tra thành viên Crossref
API REST của Crossref có điểm cuối prefixes: truy vấn với tiền tố sẽ trả về tên thành viên sở hữu tiền tố. Không dùng API thì tra bằng Crossref Metadata Search: tìm DOI, xem tên tạp chí và nhà xuất bản trong siêu dữ liệu. Nếu tên thành viên là một nhà xuất bản khác hẳn với nhà xuất bản ghi trên website, đó là dấu hiệu mạnh.
Bước 4: đối chiếu với nguồn chính thức
Sau ba bước trên, đặt các kết quả cạnh thông tin từ nguồn độc lập:
| Dấu vết | Nguồn đối chiếu | Kết luận nếu lệch |
|---|---|---|
| Tên miền mới đăng ký | Lịch sử tạp chí trên trang nhà xuất bản | Website có thể là bản nhái |
| DOI không phân giải | Crossref Metadata Search | DOI giả, bài không được đăng ký |
| DOI dẫn sang website khác | Trang bài trên website tạp chí thật | Website mượn DOI của tạp chí thật |
| Tiền tố thuộc nhà xuất bản khác | Bản ghi Scopus, MJL, ISSN Portal | Website không thuộc nhà xuất bản đó |
| Đường dẫn trong cơ sở chỉ mục khác tên miền | Bản ghi tạp chí trên Scopus Sources, MJL | Nghi tạp chí bị chiếm đoạt |
Retraction Watch duy trì một công cụ tra tạp chí bị chiếm đoạt (Hijacked Journal Checker). Nếu tên tạp chí có trong đó, đọc mô tả để biết tên miền nào là nhái. Không có tên trong đó không chứng minh website an toàn; danh sách chỉ gồm các trường hợp đã được ghi nhận.
Tình huống: thư mời từ một tạp chí “Scopus Q2”
Một giảng viên nhận thư mời nộp bài, kèm tên một tạp chí thật có trong Scopus và đường dẫn tới website. Tra tên miền: tạo vài tháng trước. Bấm DOI của một bài trên website: không tìm thấy. Tra bản ghi tạp chí trên Scopus Sources: đường dẫn trỏ tới một tên miền khác của nhà xuất bản ở nước khác. Bốn bước mất chưa đến mười lăm phút, và giảng viên dừng lại trước khi chuyển khoản phí.
Điều đáng chú ý là nội dung website rất giống thật: ban biên tập có tên những nhà khoa học có thật, chính sách bình duyệt chép nguyên văn. Chỉ dấu vết kỹ thuật mới tách được bản nhái khỏi bản thật.
Sau đó, giảng viên gửi cho thư viện trường một ghi chú ngắn gồm tên miền nhái, ngày tạo, DOI đã thử và kết quả, đường dẫn đúng theo Scopus Sources. Thư viện đưa thông tin vào kho tra cứu chung và nhắc trong buổi sinh hoạt chuyên môn của khoa. Vài tuần sau, hai đồng nghiệp khác nhận đúng thư mời đó và đã biết phải làm gì.
Những việc không nên làm khi soi
Không kết luận chỉ từ một dấu vết. Tên miền mới có thể do tạp chí chuyển nhà; DOI lỗi có thể do một bài cá biệt. Kết luận dựa trên nhiều dấu vết cùng chiều.
Không điền thông tin cá nhân vào website đang nghi. Đừng tạo tài khoản, đừng tải bản thảo lên để “thử”. Đọc và tra từ bên ngoài.
Không công bố tên tạp chí khi chưa chắc. Báo cáo nội bộ cho thư viện hay phòng quản lý khoa học kèm bằng chứng; để tạp chí thật và các bên có thẩm quyền xác nhận.
Dấu vết phụ trên chính website
Ngoài bốn bước chính, vài dấu vết trên website giúp củng cố hoặc gỡ bỏ nghi ngờ:
- Lịch sử website: dịch vụ lưu trữ web của Internet Archive (Wayback Machine) cho xem các bản chụp cũ của một tên miền. Website tự nhận nhiều năm tuổi mà bản chụp đầu tiên mới gần đây, hoặc trước đó tên miền là một trang bán hàng, là mâu thuẫn.
- Địa chỉ thư liên hệ: tạp chí của nhà xuất bản lớn hay trường đại học thường dùng thư theo tên miền của họ. Chỉ có hộp thư miễn phí là điều nên hỏi thêm, dù không đủ để kết luận.
- Cách thu phí: hướng dẫn chuyển khoản vào tài khoản cá nhân, hoặc yêu cầu đóng phí trước khi bình duyệt, là điểm bất thường với tạp chí của nhà xuất bản có tên tuổi.
- Ban biên tập: tìm tên một vài thành viên trên trang cơ quan của họ. Hồ sơ cá nhân trên trang trường không nhắc gì tới tạp chí là dấu hiệu ban biên tập bị chép.
- Mục lục: lấy một tiêu đề bài trên website, tìm trên Crossref Metadata Search hay Google Scholar. Bài thật thường hiện ở tạp chí thật với cùng tên; nếu cùng tiêu đề hiện ở một tạp chí khác, website đang chép mục lục.
Mỗi dấu vết phụ chỉ là một mảnh. Hãy ghi chúng vào cùng bảng bằng chứng với bốn bước chính, rồi mới nhìn toàn cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Tra tên miền có tốn phí không?
Không. Công cụ tra cứu qua RDAP như ICANN Lookup miễn phí. Thông tin chủ sở hữu thường bị ẩn, nhưng ngày tạo tên miền vẫn hiện, và đó là thông tin cần nhất.
DOI phân giải được thì website có chắc là thật không?
Chưa chắc. Website nhái có thể in DOI của bài thật trên tạp chí thật. Phải xem DOI dẫn tới đâu và tiền tố thuộc thành viên nào.
Tạp chí trong nước không có DOI thì soi bằng gì?
Dùng tên miền, ISSN Portal, và trang của cơ quan chủ quản. Tạp chí trong nước thường có thông tin trên website của trường hay viện; đối chiếu với đó.
Có công cụ nào tự động làm hết các bước không?
Không có công cụ nào thay được việc đối chiếu nhiều nguồn. Một số danh sách như Hijacked Journal Checker giúp lọc nhanh, nhưng chỉ gồm trường hợp đã được ghi nhận.
Lỡ nộp bài cho website nhái thì làm gì?
Gửi thư rút bài bằng văn bản, lưu mọi thư từ, báo cho tạp chí thật và thư viện cơ quan. Nếu đã chuyển tiền, liên hệ ngân hàng ngay. Bài chưa đăng ở nơi hợp lệ vẫn có thể gửi tạp chí khác.
