Sau khi ký hợp đồng chuyển giao bản quyền, tác giả thường vẫn giữ quyền đứng tên, quyền dùng bài trong giảng dạy và luận án của mình, quyền đăng bản tiền ấn phẩm, và quyền tự lưu trữ bản thảo được chấp nhận theo điều kiện. Thứ mất đi là quyền tự do tái bản và cấp phép bản đã dàn trang của nhà xuất bản.
Phần lớn tác giả bấm “đồng ý” vào biểu mẫu bản quyền ở bước cuối mà không đọc, rồi vài năm sau lúng túng khi muốn đưa bài vào giáo trình, đăng lên kho của trường hay gộp vào luận án. Bài này đi qua những điều khoản thật sự quyết định bạn còn làm được gì, theo thứ tự bạn sẽ gặp khi mở bản hợp đồng.
Bản quyền bài báo khoa học gồm những quyền nào?
Theo cách chia của Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam và phần lớn luật các nước, quyền tác giả gồm hai nhóm: quyền nhân thân và quyền tài sản. Quyền nhân thân là quyền đứng tên, quyền được nêu tên khi tác phẩm được dùng, quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Nhóm quyền này gắn với con người tác giả và không chuyển giao được, trừ quyền công bố tác phẩm.
Quyền tài sản là quyền sao chép, phân phối, làm tác phẩm phái sinh như bản dịch, truyền đạt tới công chúng qua mạng. Đây chính là thứ được chuyển giao khi bạn ký. Vì thế câu “ký xong là bài không còn là của mình” không đúng: bài vẫn mang tên bạn, chỉ là người nắm quyền khai thác bản đã xuất bản đổi chủ.
Cần tách thêm một điểm: thứ được bảo hộ là cách diễn đạt, không phải ý tưởng, phương pháp hay số liệu. Bạn không cần xin phép ai để tiếp tục nghiên cứu theo hướng cũ, dùng lại thiết kế thí nghiệm hay viết bài mới phát triển kết quả cũ. Cái bị ràng buộc là việc sao chép nguyên văn câu chữ, hình và bố cục đã in.
Đọc hợp đồng: những điều khoản nào quyết định quyền của bạn?
Tên gọi khác nhau theo nhà xuất bản (Copyright Transfer Agreement, Journal Publishing Agreement, License to Publish), nhưng nội dung xoay quanh cùng một nhóm điều khoản. Khi mở bản hợp đồng, tìm đúng các mục sau:
| Điều khoản | Thường ghi gì | Bạn cần kiểm |
|---|---|---|
| Đối tượng chuyển giao | Bài báo trong mọi phiên bản hoặc chỉ bản xuất bản | Bản thảo nộp và bản được chấp nhận có bị gộp vào không |
| Quyền giữ lại của tác giả (author rights, retained rights) | Danh sách việc tác giả vẫn được làm | Giảng dạy, luận án, tự lưu trữ, tái sử dụng trong sách của mình |
| Chia sẻ và tự lưu trữ | Phiên bản nào, nơi nào, sau thời gian cấm bao lâu | Kho của trường có nằm trong danh sách nơi được đăng không |
| Ghi chú bắt buộc | Câu dẫn nguồn và DOI khi đăng lại | Chép đúng câu chữ mẫu, không tự viết lại |
| Quyền của nhà tài trợ hoặc cơ quan chủ quản | Ngoại lệ cho bài có tài trợ yêu cầu truy cập mở | Bài của bạn có thuộc diện ngoại lệ không |
| Cam kết của tác giả (warranties) | Bài là của bạn, chưa công bố, không vi phạm quyền người khác | Hình dùng lại đã xin phép đủ chưa |
Mục “quyền giữ lại” là phần đáng đọc nhất. Nhà xuất bản lớn thường liệt kê khá rõ, có khi đặt ở một trang riêng về quyền tác giả trên website của họ. Nếu hợp đồng chỉ dẫn sang trang đó, hãy lưu lại bản PDF của trang vào cùng thư mục với hợp đồng, vì chính sách có thể đổi sau này.
Những việc thường vẫn làm được sau khi ký
Dùng trong giảng dạy
Hầu hết hợp đồng cho phép tác giả phát bài cho sinh viên trong lớp của chính mình, đưa vào hệ thống học tập nội bộ có đăng nhập. Điều thường bị hạn chế là đưa bài vào giáo trình bán thương mại hoặc tài liệu phát cho người ngoài khoá học mà không xin phép.
Đưa vào luận án
Gộp bài đã đăng vào luận án của chính tác giả là quyền được giữ lại khá phổ biến, kèm yêu cầu ghi rõ nguồn gốc bài. Phần nộp luận án lên kho mở của trường có thể chịu thêm điều kiện, sẽ nói kỹ trong bài riêng về luận án.
Tự lưu trữ
Bản tiền ấn phẩm thường được để nguyên trên máy chủ preprint. Bản thảo được chấp nhận (accepted manuscript) thường được đăng lên trang cá nhân ngay, còn lên kho của trường hoặc kho chuyên ngành thì có thể sau thời gian cấm. Bản đã dàn trang của nhà xuất bản gần như không được đăng lại, trừ khi bài là truy cập mở.
Dùng lại một phần
Tác giả thường được dùng lại hình, bảng, đoạn ngắn trong công trình mới của mình, có trích dẫn bài gốc. Một số hợp đồng yêu cầu xin phép qua hệ thống cấp quyền của nhà xuất bản ngay cả với chính tác giả, nhưng yêu cầu loại này thường được duyệt tự động.
Chuyển giao bản quyền khác giấy phép độc quyền ở chỗ nào?
Với chuyển giao bản quyền, nhà xuất bản trở thành chủ sở hữu quyền tài sản; dòng ghi bản quyền trên bài sẽ là tên nhà xuất bản hoặc hội khoa học. Với giấy phép độc quyền (exclusive licence to publish), bạn vẫn là chủ sở hữu, nhưng cấp cho nhà xuất bản quyền khai thác độc quyền. Dòng bản quyền khi đó thường mang tên tác giả.
Trên thực tế, phạm vi những gì bạn được làm phụ thuộc vào câu chữ của từng hợp đồng nhiều hơn là vào tên gọi. Một giấy phép độc quyền vẫn có thể cấm bạn đăng bản dàn trang, và một hợp đồng chuyển giao có thể để lại cho bạn khá nhiều quyền. Điểm khác có ý nghĩa là khi nhà xuất bản ngừng hoạt động hoặc hợp đồng chấm dứt: với giấy phép, quyền dễ quay về tác giả hơn.
Bài truy cập mở theo giấy phép Creative Commons là trường hợp thứ ba. Tác giả thường giữ bản quyền, nhà xuất bản chỉ nhận một giấy phép không độc quyền để xuất bản, còn mọi người được dùng lại theo điều kiện của giấy phép CC đi kèm. Khi đó câu hỏi “tác giả còn quyền gì” gần như không đặt ra nữa.
Tình huống thường gặp khi ký
Đồng tác giả ký thay cả nhóm. Tác giả liên hệ thường ký thay mọi người, kèm cam kết đã được đồng ý. Gửi bản hợp đồng cho cả nhóm trước khi ký, nhất là khi có người thuộc cơ quan có chính sách quyền riêng.
Tác giả là công chức của chính phủ nước ngoài. Một số nước quy định tác phẩm của công chức liên bang không có bản quyền, nên nhà xuất bản có mẫu hợp đồng riêng. Đồng tác giả nước ngoài sẽ tự nhận ra trường hợp này; bạn chỉ cần không ký đè lên phần của họ.
Tác giả muốn sửa câu chữ hợp đồng. Nhiều nhà xuất bản không nhận bản sửa tay, nhưng vẫn chấp nhận phụ lục quyền tác giả hoặc chọn loại giấy phép khác nếu bạn hỏi biên tập viên trước khi bài vào khâu sản xuất.
Bài đăng trên tạp chí trong nước. Nhiều tạp chí trong nước chưa có hợp đồng bản quyền rõ ràng, chỉ có câu trong thể lệ. Khi không có văn bản, nên xin tạp chí xác nhận bằng thư điện tử về việc được đăng lại bản thảo lên kho của trường.
Việc làm ngay khi nhận biểu mẫu bản quyền
Thứ tự dưới đây mất khoảng mười lăm phút nhưng tránh được phần lớn rắc rối về sau:
- Tải bản hợp đồng về dạng PDF trước khi bấm ký, đặt tên tệp theo mã bài và ngày.
- Đọc mục quyền giữ lại, ghi ra ba câu: được dùng trong lớp không, được đưa vào luận án không, được đăng bản thảo được chấp nhận ở đâu và sau bao lâu.
- Tra chính sách của tạp chí trên Sherpa Romeo để đối chiếu; nếu hai nguồn lệch nhau, hợp đồng bạn ký là văn bản ràng buộc.
- Kiểm hợp đồng tài trợ đề tài xem có yêu cầu truy cập mở hay giấy phép cụ thể không, và báo cho tạp chí trước khi ký.
- Lưu bản thảo được chấp nhận cuối cùng (sau khi sửa theo phản biện, trước khi dàn trang) thành một tệp riêng. Đây là phiên bản bạn sẽ được tự lưu trữ, và rất nhiều người mất nó vì chỉ giữ bản PDF in.
Việc không cần làm: không cần nhờ luật sư cho một hợp đồng xuất bản thông thường, không cần đăng ký bản quyền bài báo với cơ quan nhà nước để được bảo hộ, vì quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được tạo ra.
Câu hỏi thường gặp
Ký chuyển giao bản quyền rồi có được đăng bài lên ResearchGate không?
Thường không được đăng bản dàn trang của nhà xuất bản. Bản thảo được chấp nhận đôi khi được phép trên mạng học thuật phi thương mại, tuỳ chính sách. Kiểm mục chia sẻ của hợp đồng hoặc tra Sherpa Romeo trước khi tải lên.
Tác giả có được dịch bài của mình sang tiếng Việt để đăng lại không?
Bản dịch là tác phẩm phái sinh, thuộc quyền tài sản đã chuyển giao, nên cần xin phép nhà xuất bản. Phần lớn yêu cầu dịch cho mục đích phi thương mại được chấp thuận, nhưng phải có văn bản cho phép trước khi đăng.
Quyền đứng tên có bị mất khi chuyển giao bản quyền không?
Không. Quyền đứng tên và quyền được nêu tên là quyền nhân thân, gắn với tác giả và không chuyển giao. Nhà xuất bản không được bỏ tên bạn khỏi bài hay khi dùng lại bài.
Hợp đồng bản quyền có hiệu lực khi bài bị từ chối không?
Hầu hết hợp đồng chỉ có hiệu lực khi bài được chấp nhận và xuất bản. Nếu bài bị từ chối hoặc rút trước khi xuất bản, quyền vẫn ở tác giả và bạn được nộp bài nơi khác.
Bài truy cập mở theo CC BY thì tác giả cần ký gì?
Thường là một giấy phép xuất bản không độc quyền, cho phép nhà xuất bản đăng bài theo CC BY. Tác giả giữ bản quyền, còn người khác được dùng lại với điều kiện ghi nguồn.
