Khi tạp chí nộp danh mục tài liệu tham khảo kèm siêu dữ liệu DOI, Crossref nối từng tham chiếu với DOI của bài được trích. Nhờ đó tác giả được trích có thêm lượt đếm trên các cơ sở mở, tạp chí của bạn được liên kết hai chiều, còn người đọc đi từ tham chiếu sang bài gốc chỉ bằng một cú bấm.
Nhiều toà soạn trong nước gửi siêu dữ liệu tối thiểu: tên bài, tác giả, ngày, đường dẫn. Phần tài liệu tham khảo bị bỏ qua vì tốn công nhập. Cái giá ít người thấy là: mọi trích dẫn mà bài của tạp chí dành cho người khác, kể cả cho chính tác giả trong nước, biến mất khỏi các hệ thống đếm trích dẫn mở.
Cơ chế liên kết tham chiếu hoạt động ra sao?
Từ chuỗi tham chiếu tới DOI
Toà soạn gửi danh mục tài liệu tham khảo của từng bài, mỗi mục có thể là một chuỗi trích dẫn nguyên văn hoặc đã tách thành các trường như tác giả, năm, tên tạp chí, tập, trang, kèm DOI nếu biết. Crossref cố khớp từng mục với một DOI trong hệ thống. Mục nào khớp được thì trở thành một liên kết trích dẫn có cấu trúc: bài A trích bài B.
Dữ liệu này đi đâu
Danh sách tham chiếu Crossref nhận được công khai qua API của Crossref. Các cơ sở dữ liệu mở như OpenAlex và chỉ mục trích dẫn của OpenCitations lấy dữ liệu này để dựng mạng trích dẫn. Nhà xuất bản thành viên dùng dịch vụ Cited-by để biết bài nào đang trích nội dung của mình.
Cái gì không đi qua đây
Google Scholar, Scopus và Web of Science tự trích xuất tài liệu tham khảo từ toàn văn hoặc từ dữ liệu nhà xuất bản gửi riêng, nên không phụ thuộc hoàn toàn vào việc nộp lên Crossref. Nhưng các công cụ mở, bảng xếp hạng và nghiên cứu khoa học lượng dùng dữ liệu mở thì phụ thuộc trực tiếp.
Ai được lợi khi tạp chí nộp tài liệu tham khảo?
Lợi ích chia đều cho nhiều bên, kể cả những người không biết tạp chí của bạn tồn tại.
| Bên | Lợi ích cụ thể | Nếu tạp chí không nộp |
|---|---|---|
| Tác giả được trích | Có thêm lượt trích dẫn trên OpenAlex và các chỉ mục mở | Lượt trích từ tạp chí này không được đếm |
| Tác giả của tạp chí | Bài được nối vào mạng trích dẫn, dễ được tìm thấy theo chủ đề | Bài đứng lẻ, công cụ gợi ý bài liên quan bỏ qua |
| Tạp chí | Dùng Cited-by biết ai trích bài mình; hồ sơ siêu dữ liệu đầy đủ khi xin vào chỉ mục | Thiếu một mảng siêu dữ liệu được đánh giá |
| Người đọc | Bấm từ tham chiếu sang bài gốc | Phải tự tìm từng tài liệu |
| Nhà quản lý khoa học | Đo được ảnh hưởng của công bố trong nước bằng dữ liệu mở | Công bố trong nước bị đánh giá thấp hơn thực tế |
Dòng cuối đáng để toà soạn suy nghĩ. Khi các báo cáo đo ảnh hưởng nghiên cứu dựa trên dữ liệu mở, những tạp chí trong nước không nộp tham chiếu làm cả cộng đồng tác giả trong nước bị thiệt: họ trích nhau rất nhiều, nhưng không lượt nào được tính.
Vì sao bài được trích mà không ai đếm?
Một ví dụ quen thuộc: một bài trên tạp chí trường A được mười bài khác trích, cả mười bài đều đăng trên các tạp chí trong nước có DOI. Trên Google Scholar, bài hiện mười lượt trích vì Google tự đọc toàn văn. Trên OpenAlex, bài hiện không lượt nào. Lý do không phải OpenAlex thiếu bài, mà vì cả mười tạp chí trích đều không nộp tài liệu tham khảo lên Crossref, nên trong dữ liệu mở không có dòng nào nói “bài này trích bài kia”.
Điều này cho thấy một điểm quan trọng: lượt trích dẫn mở của một bài phụ thuộc vào tạp chí trích nó, không phải tạp chí đăng nó. Toà soạn nộp tham chiếu đầy đủ là đang làm lợi cho tác giả ở nơi khác, và ngược lại. Vì vậy đây là việc cần cả cộng đồng tạp chí trong nước cùng làm.
Một chi tiết kỹ thuật nữa: tham chiếu chỉ khớp được khi bài được trích có DOI. Tham chiếu tới sách không có DOI, văn bản pháp luật, báo cáo nội bộ vẫn nên nộp, nhưng sẽ ở dạng chưa khớp. Đó không phải lỗi.
Làm trên OJS thế nào?
Các bản OJS hiện hành có trường tài liệu tham khảo trong siêu dữ liệu bài và có thể đưa danh mục này vào tệp gửi Crossref. Vị trí cấu hình khác nhau theo phiên bản, nhưng các bước logic như sau.
- Bật trường tài liệu tham khảo trong cấu hình siêu dữ liệu của quy trình nộp bài, để tác giả hoặc biên tập viên điền được.
- Quy định mỗi tài liệu tham khảo một dòng, không đánh số tự động kiểu Word, không gộp hai tài liệu vào một dòng.
- Yêu cầu ghi DOI ở cuối mỗi tài liệu tham khảo có DOI. Đây là cách tăng tỷ lệ khớp hiệu quả nhất.
- Ở giai đoạn dàn trang, biên tập viên kỹ thuật dán danh mục tham khảo đã hoàn chỉnh vào trường này, thay cho bản tác giả nộp ban đầu.
- Gửi siêu dữ liệu lên Crossref như bình thường; kiểm một bài trên API Crossref để thấy danh mục tham khảo đã lên.
- Với các số cũ đã đăng ký DOI mà chưa có tham chiếu, gửi bổ sung theo hướng dẫn của Crossref cho việc thêm tài liệu tham khảo vào DOI có sẵn.
Bước 4 là chỗ hay hỏng: trường tài liệu tham khảo giữ bản nháp của tác giả, còn bản in đã được biên tập lại. Danh mục gửi Crossref phải là bản cuối cùng trên bài.
Lỗi làm tham chiếu không khớp
Khi kiểm thấy nhiều tham chiếu không khớp DOI, nguyên nhân thường nằm trong cách nhập liệu. Sửa ở nguồn sẽ có lợi cho mọi số sau.
| Lỗi | Ví dụ | Cách sửa |
|---|---|---|
| Hai tài liệu dính vào một dòng | Xuống dòng bị mất khi dán từ PDF | Dán từ tệp nguồn, kiểm mỗi dòng một tài liệu |
| Thiếu năm hoặc tên tạp chí | Chỉ ghi tác giả và tên bài | Yêu cầu tác giả theo đúng kiểu trích dẫn của tạp chí |
| DOI viết sai hoặc kèm dấu chấm cuối | DOI dính dấu chấm kết thúc câu | Đặt DOI cuối dòng, bỏ dấu chấm sau DOI |
| Tên tạp chí viết tắt tuỳ tiện | Mỗi người viết tắt một kiểu | Ghi tên đầy đủ hoặc theo bảng viết tắt chuẩn |
| Số thứ tự dính vào chuỗi | Đầu dòng còn “[12]” | Bỏ số thứ tự khi đưa vào trường siêu dữ liệu |
Một tình huống để hình dung
Một tạp chí khoa học xã hội của trường đại học quyết định nộp tham chiếu từ số đầu năm. Thư ký toà soạn soạn một trang hướng dẫn ngắn cho tác giả: mỗi tài liệu một dòng, tài liệu nào có DOI thì ghi DOI ở cuối. Biên tập viên kỹ thuật dán danh mục cuối cùng vào OJS khi dàn trang. Sau hai số, toà soạn tra lại trên API Crossref và thấy phần lớn tham chiếu tới bài quốc tế đã khớp DOI, còn tham chiếu tới sách và văn bản trong nước ở dạng chưa khớp.
Kết quả thấy rõ nhất không nằm ở tạp chí đó, mà ở các tạp chí bạn trong nước được trích: bài của họ bắt đầu có lượt trích dẫn trên OpenAlex từ nguồn này. Khi nhiều toà soạn cùng làm, mạng trích dẫn của học thuật trong nước mới hiện ra trên dữ liệu mở.
Việc không cần lo
Một số băn khoăn khiến toà soạn chần chừ, nhưng thực ra không đáng ngại.
- Tham chiếu tới tài liệu tiếng Việt không có DOI vẫn nộp được, chỉ không khớp.
- Nộp tham chiếu không làm lộ thêm nội dung gì ngoài những gì đã in trong bài.
- Không cần tách từng trường thủ công; chuỗi nguyên văn có DOI đã khớp tốt.
- Nộp bổ sung cho bài cũ không làm đổi DOI hay ngày xuất bản.
Câu hỏi thường gặp
Nộp tài liệu tham khảo lên Crossref có mất thêm phí không?
Tài liệu tham khảo là một phần của siêu dữ liệu bài. Hãy kiểm bảng phí hiện hành của Crossref, nhưng việc bổ sung siêu dữ liệu cho DOI đã có thường không tính như đăng ký DOI mới.
Danh mục tham khảo nộp lên có công khai không?
Có. Crossref mở công khai các tài liệu tham khảo được nộp qua API, để các cơ sở dữ liệu và công cụ mở dùng lại. Nội dung này vốn đã in công khai trong bài.
Google Scholar có cần tạp chí nộp tham chiếu lên Crossref không?
Không. Google Scholar tự đọc toàn văn để trích xuất tham chiếu. Nhưng OpenAlex, OpenCitations và các công cụ dựa trên dữ liệu mở thì phụ thuộc vào việc nộp này.
Dịch vụ Cited-by của Crossref là gì?
Đó là dịch vụ cho thành viên biết những bài nào đang trích nội dung của mình, dựa trên tham chiếu các thành viên khác đã nộp. Tạp chí dùng nó để hiển thị danh sách bài trích trên trang bài.
Tham chiếu tới sách không có DOI có nên nộp không?
Nên. Tham chiếu chưa khớp vẫn có giá trị cho người đọc và cho các công cụ khớp theo cách khác. Chỉ là nó không thành liên kết DOI tới DOI.
Toà soạn ít người thì ưu tiên gì trước?
Ưu tiên các số mới từ nay về sau, với quy định mỗi tài liệu một dòng và ghi DOI ở cuối. Bổ sung cho số cũ làm sau, bắt đầu từ những số còn được đọc nhiều.
