Sau khi mã hoá, truy vấn giúp trả lời câu hỏi phân tích: truy vấn tần suất từ để khám phá từ ngữ, truy vấn mã để tìm đoạn thoả nhiều điều kiện, và ma trận mã theo thuộc tính để so các nhóm người tham gia. Con số trong ma trận chỉ dẫn bạn tới trích đoạn cần đọc, không tự nó là kết quả.
Nhiều luận văn định tính dừng ở danh sách chủ đề kèm trích dẫn. Phần mềm có thể giúp đi xa hơn: so ý kiến giáo viên nông thôn và thành thị, tìm chỗ hai chủ đề gặp nhau, hay kiểm xem một nhận định có đến từ đa số người tham gia hay chỉ một người nói nhiều. Bài này lấy NVivo làm ví dụ chính, kèm chức năng tương đương ở ATLAS.ti và MAXQDA; tên chức năng có thể đổi giữa các phiên bản.
Mỗi loại truy vấn trả lời câu hỏi gì?
Chọn truy vấn theo câu hỏi, không phải theo menu:
| Câu hỏi | NVivo | Tương đương ở phần mềm khác |
|---|---|---|
| Người tham gia hay dùng từ gì? | Word Frequency Query | Công cụ đếm từ, đám mây từ ở ATLAS.ti và MAXQDA |
| Đoạn nào nhắc tới một cụm từ? | Text Search Query | Tìm kiếm văn bản có lưu kết quả thành mã |
| Đoạn nào vừa có mã A vừa có mã B? | Coding Query | Query Tool ở ATLAS.ti, truy xuất phức hợp ở MAXQDA |
| Mỗi chủ đề xuất hiện ở nhóm người nào? | Matrix Coding Query, Crosstab Query | Code-Document Table ở ATLAS.ti, Code Matrix Browser và Crosstabs ở MAXQDA |
| Mỗi người nói gì về mỗi chủ đề, tóm tắt thành bảng? | Framework Matrix | Summary Grid ở MAXQDA |
Truy vấn tần suất từ và tìm kiếm văn bản
Thiết lập
Chọn phạm vi tài liệu, số từ hiển thị, độ dài tối thiểu của từ và mức gộp. Với tiếng Việt, phần mềm thường tách theo khoảng trắng nên đơn vị là âm tiết; “học sinh” thành “học” và “sinh”. Mức gộp theo gốc từ và từ đồng nghĩa được xây cho các ngôn ngữ khác, không giúp gì với tiếng Việt. Hãy tự thêm các âm tiết vô nghĩa như “thì”, “là”, “mà” vào danh sách từ dừng của dự án.
Dùng cho đúng việc
Tần suất từ có ích ở giai đoạn khám phá, chẳng hạn phát hiện người tham gia hay dùng một cách gọi riêng mà bạn chưa để ý. Không dùng đám mây từ làm kết quả chính trong luận văn; nó không phân biệt ngữ cảnh khẳng định hay phủ định.
Tìm kiếm cụm từ
Text Search Query tìm chính xác cụm từ, có thể kèm ký tự đại diện, và mở rộng kết quả ra một số từ hoặc cả đoạn xung quanh. Kết quả có thể lưu thành mã để đọc và mã hoá tiếp, rất hữu ích khi muốn rà mọi chỗ nhắc tới một chính sách hay một tên chương trình.
Truy vấn mã: kết hợp điều kiện
Coding Query cho tìm đoạn thoả điều kiện kết hợp: có mã A và mã B, có A nhưng không có B, hoặc A nằm gần B trong một khoảng. Ví dụ câu hỏi “giáo viên nói gì về khó khăn khi nhắc tới hỗ trợ của tổ chuyên môn” là truy vấn A và B trên phạm vi ca thuộc nhóm giáo viên. Có thể giới hạn phạm vi theo tập hợp tài liệu hoặc theo giá trị thuộc tính.
Kết quả truy vấn nên được lưu lại (Save Results) thành mã mới trong một thư mục riêng cho kết quả truy vấn, hoặc lưu chính truy vấn để chạy lại khi mã hoá thay đổi. Đặt tên truy vấn theo câu hỏi phân tích, để khi viết chương kết quả bạn biết bảng nào trả lời câu nào.
Ma trận mã theo thuộc tính: so các nhóm
Dựng ma trận
Trong Matrix Coding Query, đặt các mã cần so ở hàng, các giá trị thuộc tính ở cột, ví dụ vùng nông thôn và thành thị. Crosstab Query làm nhanh việc tương tự khi so mã theo một hoặc hai thuộc tính. Ở ATLAS.ti, dùng bảng mã theo tài liệu với cột là nhóm tài liệu; ở MAXQDA, dùng Code Matrix Browser hoặc Crosstabs với biến tài liệu.
Chọn con số hiển thị
Ô ma trận có thể hiển thị số đoạn mã hoá, số ca có mã, số từ được mã hoá, hoặc phần trăm theo hàng, cột. Với câu hỏi “bao nhiêu người nêu chủ đề này”, hãy chọn số ca, không phải số đoạn; một người nói đi nói lại có thể làm số đoạn phình to. Với nhóm có cỡ khác nhau, phần trăm theo cột dễ so hơn số tuyệt đối.
Mở ô để đọc
Bấm đúp vào ô để mở các đoạn tương ứng. Đây mới là phần phân tích: đọc xem cùng một chủ đề, nhóm nông thôn nói khác nhóm thành thị ở đâu, chứ không chỉ nhóm nào nói nhiều hơn.
Đọc ma trận cho đúng
Con số trong ma trận định tính không phải dữ liệu đo lường. Người tham gia không được hỏi cùng một câu theo cùng một cách, mẫu được chọn có chủ đích, nên số ca nêu một chủ đề không nói được tỷ lệ trong tổng thể. Đừng chạy kiểm định thống kê trên ma trận này, và đừng viết “chủ đề A quan trọng hơn vì xuất hiện nhiều hơn”.
Ô trống cũng cần đọc. Một chủ đề vắng mặt ở một nhóm có thể vì nhóm đó không gặp vấn đề, vì người phỏng vấn không hỏi tới, hoặc vì bạn chưa mã hoá hết. Kiểm lại hướng dẫn phỏng vấn và tiến độ mã hoá trước khi diễn giải sự vắng mặt.
Cách viết an toàn là mô tả mẫu hình rồi minh hoạ: “chủ đề này xuất hiện ở hầu hết giáo viên thành thị nhưng chỉ ở vài giáo viên nông thôn; khi nhắc tới, giáo viên nông thôn gắn nó với…”, kèm trích dẫn của cả hai phía.
Xuất bảng và chọn trích dẫn minh hoạ cho bài
Từ phần mềm tới trang bản thảo:
- Xuất ma trận ra bảng tính, chỉnh lại thành bảng gọn trong bài: tên chủ đề, số ca theo nhóm, chú thích nói rõ con số là số người tham gia nêu chủ đề.
- Với mỗi chủ đề, mở các đoạn mã hoá và đánh dấu ứng viên trích dẫn; có thể tạo một mã riêng tên “Trích dẫn tiêu biểu”.
- Chọn trích dẫn ngắn, rõ ý, đến từ nhiều người khác nhau, có cả ý kiến trái chiều khi có.
- Ghi nhãn nguồn theo mã người tham gia kèm thuộc tính cần thiết, ví dụ (GV07, nữ, nông thôn), không để lộ danh tính.
- Lược bớt bằng dấu ba chấm trong ngoặc vuông khi cắt câu, không ghép hai đoạn ở hai chỗ khác nhau thành một câu.
- Nếu bài viết bằng tiếng Anh, dịch trích dẫn sát nghĩa và nêu trong phương pháp ai dịch, có kiểm tra chéo không.
Trước khi gửi bản thảo, rà lại mọi trích dẫn một lượt chỉ để kiểm danh tính. Ẩn danh trong tệp gỡ băng chưa đủ: một trích dẫn nhắc chức vụ duy nhất trong trường, tên một sự kiện địa phương, hay chi tiết gia đình hiếm gặp có thể khiến người trong cuộc nhận ra người nói. Khi nghi ngờ, khái quát chi tiết đó hoặc chọn trích dẫn khác cùng ý. Lưu bảng đối chiếu giữa trích dẫn trong bài và vị trí đoạn gốc trong dự án, để trả lời nhanh khi phản biện hay người hướng dẫn muốn xem ngữ cảnh đầy đủ.
Lỗi hay gặp khi dùng truy vấn
Các lỗi dưới đây khiến bảng kết quả nhìn đẹp nhưng sai nghĩa:
| Lỗi | Vì sao sai | Cách sửa |
|---|---|---|
| Dùng số đoạn mã hoá để nói số người | Một người nói nhiều làm phình con số | Chọn hiển thị số ca có mã |
| Chạy ma trận khi chưa mã hoá xong | Ô trống do thiếu mã hoá, không phải do dữ liệu | Kiểm tiến độ mã hoá trước khi chạy |
| Đưa đám mây từ tiếng Việt làm kết quả | Âm tiết bị tách, mất nghĩa từ ghép | Chỉ dùng để khám phá, không báo cáo |
| Thuộc tính nhập sai hoặc thiếu | Ca rơi vào cột “không có giá trị” | Mở bảng phân loại kiểm trước khi chạy |
| Không lưu truy vấn | Không chạy lại được khi mã hoá thay đổi | Lưu truy vấn, đặt tên theo câu hỏi |
Câu hỏi thường gặp
Có nên đưa bảng đếm số người theo chủ đề vào luận văn định tính không?
Có thể, như một cách mô tả phạm vi chủ đề trong mẫu. Cần chú thích rõ con số là số người tham gia, không suy ra tỷ lệ trong tổng thể và không chạy kiểm định.
Framework Matrix khác Matrix Coding Query thế nào?
Matrix Coding Query đếm và gom đoạn mã hoá theo mã và thuộc tính. Framework Matrix là bảng bạn tự viết tóm tắt, mỗi hàng một người, mỗi cột một chủ đề, liên kết với đoạn gốc.
Truy vấn có tự cập nhật khi mã hoá thêm không?
Kết quả đã lưu thành mã thì không tự cập nhật. Truy vấn đã lưu có thể chạy lại bất kỳ lúc nào để ra kết quả mới theo mã hoá hiện tại.
Chọn bao nhiêu trích dẫn cho một chủ đề là vừa?
Thường hai tới bốn trích dẫn ngắn, từ những người khác nhau, đủ để minh hoạ các sắc thái chính. Quá nhiều trích dẫn làm chìm phần diễn giải của người nghiên cứu.
Có thể so theo hai thuộc tính cùng lúc không?
Được. Crosstab Query trong NVivo cho so theo tổ hợp hai thuộc tính, ví dụ vùng và thâm niên. Với mẫu nhỏ, nhiều ô sẽ chỉ có một hai người, cần đọc thận trọng.
