Impact Factor (JIF) của tạp chí cho năm Y bằng tổng số trích dẫn mà tạp chí nhận trong năm Y tới mọi thứ nó đăng ở năm Y-1 và Y-2, chia cho số bài “có thể trích” (bài nghiên cứu và bài tổng quan) đăng trong hai năm đó. Tử số rộng, mẫu số hẹp: đó là chỗ con số dễ bị kéo lệch.
Phần lớn người làm nghiên cứu biết JIF là “trích dẫn trung bình”, nhưng ít người dừng lại xem cái gì nằm trên, cái gì nằm dưới dấu chia. Bài này đi qua từng thành phần theo cách Clarivate công bố trong Journal Citation Reports (JCR), làm một ví dụ tính tay với số giả định, và chỉ ra những tình huống khiến hai tạp chí cùng chất lượng có JIF chênh nhau.
Công thức Impact Factor gồm những gì?
JIF năm Y là một phân số. Tử số: số lần các tài liệu được Web of Science Core Collection lập chỉ mục trích dẫn tới tạp chí trong năm Y, tính cho những gì tạp chí đăng ở năm Y-1 và Y-2. Mẫu số: số “bài có thể trích” (citable items) tạp chí đăng trong hai năm Y-1 và Y-2.
Ba điểm cần giữ trong đầu. Thứ nhất, cửa sổ là hai năm xuất bản và một năm trích dẫn: bài đăng năm Y-3 có được trích bao nhiêu trong năm Y cũng không vào phép tính. Thứ hai, chỉ trích dẫn từ nguồn mà Web of Science theo dõi mới được đếm; một luận án hay một tạp chí trong nước không nằm trong cơ sở dữ liệu thì có trích bao nhiêu cũng không cộng vào. Thứ ba, JIF được công bố một lần mỗi năm trong bản JCR mới, cho năm dữ liệu trước đó, nên con số bạn thấy luôn trễ.
Clarivate cũng tính JIF năm năm (5-Year JIF) theo cùng logic nhưng cửa sổ xuất bản kéo dài năm năm. Ngành có nhịp trích dẫn chậm như toán, khoa học xã hội, nhân văn thường thấy con số năm năm ổn định và công bằng hơn.
Tử số đếm những trích dẫn nào?
Đếm theo tên tạp chí, không theo từng bài
Tử số được gom theo tạp chí được trích. Một trích dẫn trỏ tới tạp chí trong năm Y-1 hoặc Y-2 vẫn có thể được tính dù hệ thống không ghép được nó với một bản ghi bài cụ thể, chẳng hạn trích dẫn ghi thiếu số trang. Cách gom này giúp không mất trích dẫn, nhưng cũng là lý do tử số có thể chứa trích dẫn tới những thứ không nằm trong mẫu số.
Trích dẫn tới mọi loại bài đều được tính
Xã luận, thư gửi toà soạn, bình luận, tin tức, bài đính chính: nếu ai đó trích chúng, trích dẫn đó vào tử số. Đây là điểm mấu chốt của bài này, vì những loại bài đó lại không có mặt ở mẫu số.
Tự trích dẫn vẫn nằm trong tử số
JIF chuẩn tính cả trích dẫn từ chính tạp chí. JCR có hiển thị thêm JIF khi loại tự trích dẫn để người đọc so; tỷ lệ tự trích dẫn bất thường cao là một trong những dấu hiệu Clarivate xem xét khi quyết định có tạm dừng JIF của một tạp chí hay không.
Mẫu số: bài nào được coi là “có thể trích”?
Mẫu số chỉ gồm hai loại tài liệu: bài nghiên cứu (article) và bài tổng quan (review). Bài hội nghị đăng trong tạp chí thường được xếp vào article. Những thứ còn lại như xã luận, thư, bình luận, tóm tắt hội nghị, tin tức, đính chính thì không vào mẫu số.
Ai phân loại? Đội ngũ của Clarivate gán loại tài liệu cho từng bản ghi khi lập chỉ mục, dựa trên đặc điểm như có tóm tắt, có danh mục tài liệu tham khảo dày, độ dài, chứ không chỉ dựa vào nhãn mà tạp chí tự đặt. Vì vậy một bài “bình luận” dài, có nhiều tài liệu tham khảo vẫn có thể bị tính là article. Toà soạn muốn kiểm phân loại bài của mình có thể tra loại tài liệu (Document Type) của từng bản ghi trên Web of Science.
Từ khi mở rộng JIF cho mọi tạp chí trong Web of Science Core Collection, kể cả các tạp chí thuộc Emerging Sources Citation Index và Arts and Humanities Citation Index, quy tắc mẫu số vẫn giữ nguyên. Con số cũng được làm tròn tới một chữ số thập phân, nên hai tạp chí trước kia khác nhau ở chữ số thứ ba giờ có thể hiện cùng một giá trị.
Tính tay một ví dụ với số giả định
Số dưới đây là giả định để minh hoạ cơ chế, không phải số của tạp chí nào. Giả sử ta tính JIF năm Y cho một tạp chí A.
| Thành phần | Năm Y-2 | Năm Y-1 | Cộng |
|---|---|---|---|
| Bài nghiên cứu và tổng quan đã đăng | 60 | 70 | 130 (mẫu số) |
| Xã luận, thư, bình luận đã đăng | 15 | 20 | 35 (không vào mẫu số) |
| Trích dẫn nhận trong năm Y tới bài nghiên cứu, tổng quan | 180 | 120 | 300 |
| Trích dẫn nhận trong năm Y tới xã luận, thư, bình luận | 25 | 15 | 40 |
| Tử số | 340 |
JIF năm Y = 340 / 130 ≈ 2,6. Nếu chỉ đếm trích dẫn tới chính những bài nằm trong mẫu số thì kết quả là 300 / 130 ≈ 2,3. Khoảng chênh 0,3 đến từ 40 trích dẫn “miễn phí”: chúng được cộng ở trên mà bài tương ứng không bị chia ở dưới.
Thử đổi một giả định: nếu tạp chí A xếp 10 bài bình luận dài có tài liệu tham khảo vào loại article, mẫu số thành 140 và JIF tụt còn khoảng 2,4. Chỉ một quyết định phân loại đã đủ làm con số thay đổi thấy rõ.
Vì sao tạp chí đăng nhiều xã luận, thư từ lại có lợi?
Trích dẫn không có giá ở mẫu số. Như ví dụ trên, mỗi trích dẫn tới một bài không thuộc mẫu số làm JIF tăng mà không kéo theo phần chia nào. Tạp chí lớn đăng nhiều tin tức, bình luận được giới chuyên môn trích thường xuyên hưởng phần này nhiều nhất.
Bài tổng quan được trích nhiều hơn trung bình. Bài tổng quan nằm trong mẫu số, nhưng thường kéo về nhiều trích dẫn hơn bài nghiên cứu gốc trong cùng hai năm. Tạp chí có tỷ lệ tổng quan cao thường có JIF cao hơn tạp chí cùng ngành chỉ đăng nghiên cứu gốc.
Bài đăng sớm cuối năm có thêm thời gian. Bài lên số vào tháng một năm Y-2 có gần hai năm để được trích trước năm Y; bài lên số tháng mười hai năm Y-1 chỉ có vài tuần. Lịch xuất bản và việc đưa bài lên mạng sớm vì vậy ảnh hưởng tới con số.
Tạp chí nhỏ dao động mạnh. Với mẫu số vài chục bài, một bài được trích vài trăm lần là đủ đẩy JIF lên gấp đôi trong một năm rồi rơi lại năm sau. Đó là trung bình của một phân bố rất lệch, không phải số trích dẫn của bài điển hình.
JIF không nói gì về bài của bạn
Phân bố trích dẫn trong một tạp chí thường lệch nặng: số ít bài nhận phần lớn trích dẫn, phần đông nhận rất ít. JIF là trung bình cộng nên bị kéo lên bởi nhóm nhỏ đó. Từ bản JCR gần đây, trang hồ sơ tạp chí có thể hiển thị phân bố trích dẫn của các bài trong cửa sổ tính, giúp bạn thấy trung vị thấp hơn JIF bao nhiêu.
Vì thế dùng JIF để chấm một bài báo hay một người là dùng sai đơn vị. Tuyên bố San Francisco về đánh giá nghiên cứu (DORA) và Tuyên ngôn Leiden đều nói rõ điều này. Trong hồ sơ, JIF hợp lý nhất khi được dùng như thông tin về tạp chí, kèm năm JCR và nhóm ngành, chứ không như thước đo bài báo.
Đọc JIF cho tỉnh táo: những việc nên làm
Trước khi dựa vào JIF để chọn nơi gửi bài hoặc ghi vào báo cáo, đi qua mấy câu hỏi dưới đây.
| Câu hỏi | Xem ở đâu trong JCR | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Con số thuộc bản JCR nào? | Năm phát hành ghi trên trang tạp chí | JIF đổi mỗi năm, ghi thiếu năm là ghi sai |
| Tạp chí đăng bao nhiêu bài có thể trích? | Số citable items trong phần tính JIF | Mẫu số nhỏ thì con số dao động mạnh |
| Tự trích dẫn chiếm bao nhiêu? | JIF khi loại tự trích dẫn | Chênh lớn là dấu hiệu cần xem kỹ |
| Tạp chí đứng đâu trong nhóm ngành? | Thứ hạng và phân vị theo từng danh mục | Giá trị tuyệt đối không so được giữa các ngành |
| Con số có ổn định qua nhiều năm? | Biểu đồ xu hướng JIF trên trang tạp chí | Một năm nhảy vọt có thể chỉ do vài bài |
Không cần làm: tự tính lại JIF từ số liệu Google Scholar để “kiểm tra” Clarivate. Hai nguồn đếm trích dẫn khác nhau nên con số tự tính sẽ khác, và không có ý nghĩa đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
JIF năm nay có phải tính trên trích dẫn của năm nay không?
Không. JIF trong bản JCR phát hành năm nay được tính trên trích dẫn của năm trước đó, tới các bài đăng trong hai năm liền trước năm đó. Vì vậy con số luôn trễ khoảng một năm rưỡi so với thời điểm bài được đăng.
Bài hội nghị đăng trong tạp chí có vào mẫu số không?
Thường có. Bài hội nghị đầy đủ đăng trong tạp chí hay được Clarivate xếp vào loại article nên nằm trong mẫu số. Tóm tắt hội nghị (meeting abstract) thì không được tính là bài có thể trích.
Tạp chí mới vào Web of Science bao lâu thì có JIF?
Cần đủ dữ liệu cho cửa sổ hai năm xuất bản và một năm trích dẫn sau khi được lập chỉ mục, nên thường phải chờ vài năm. Thời điểm cụ thể phụ thuộc năm bắt đầu được phủ, nên tra trang hồ sơ tạp chí trong JCR thay vì đoán.
Có nên ghi JIF với ba chữ số thập phân như trước?
Không nên. JCR hiện công bố JIF với một chữ số thập phân. Ghi đúng như nguồn công bố, kèm năm JCR, là cách trung thực nhất; tự thêm số lẻ dễ bị hiểu là chép từ nguồn khác.
Vì sao một tạp chí bị Clarivate tạm dừng JIF?
Clarivate có thể tạm dừng JIF khi phát hiện tự trích dẫn hoặc trích dẫn chéo bất thường làm méo con số. Tạp chí vẫn có thể nằm trong Web of Science nhưng không có JIF năm đó; danh sách được công bố kèm mỗi bản JCR.