OSF quản lý dự án theo cây: một dự án gồm nhiều thành phần, mỗi thành phần có tệp, wiki và quyền riêng. Bạn mời người cộng tác theo mức quyền, nối thêm Google Drive hay GitHub, tạo bản đăng ký cố định có dấu thời gian, và cấp đường dẫn chỉ xem, có thể ẩn danh, cho phản biện.
OSF (Open Science Framework) do tổ chức phi lợi nhuận Center for Open Science phát triển, miễn phí cho người dùng. Khác với Zenodo là nơi gửi sản phẩm đã xong, OSF đi cùng dự án từ khi lên kế hoạch đến khi công bố. Bài này hướng dẫn dựng một dự án gọn gàng và dùng đúng các chức năng hay bị hiểu sai.
Dựng cấu trúc dự án: dự án và thành phần
Một dự án OSF có thể chứa các thành phần (components), mỗi thành phần lại có thể chứa thành phần con. Chia theo đơn vị cần quyền riêng hoặc cần công khai riêng, không chia theo thói quen thư mục trên máy.
| Thành phần | Chứa gì | Quyền thường đặt |
|---|---|---|
| Kế hoạch và đạo đức | Đề cương, hồ sơ hội đồng đạo đức, phiếu đồng thuận mẫu | Riêng tư tới khi công bố |
| Công cụ thu thập | Bảng hỏi, kịch bản phỏng vấn, mã thí nghiệm | Có thể công khai sớm |
| Dữ liệu | Dữ liệu đã ẩn danh, từ điển biến | Riêng tư, công khai khi bài xuất bản |
| Phân tích | Mã phân tích, kết quả trung gian | Công khai cùng bài |
| Bản thảo và trình bày | Bản thảo, bài trình chiếu | Riêng tư hoặc liên kết tới tiền ấn phẩm |
Mỗi thành phần có quyền riêng tư độc lập. Công khai dự án mẹ không tự công khai thành phần con, và ngược lại. Trước khi công khai, mở dự án trong cửa sổ ẩn danh để thấy đúng những gì người ngoài thấy.
Mời cộng tác và phân quyền
Quyền đặt ở cấp dự án có thể áp xuống các thành phần khi mời. Kiểm lại từng thành phần nhạy cảm, nhất là thành phần dữ liệu, để chắc chỉ người cần mới có quyền.
Chỉ đọc (Read). Xem và tải tệp, không sửa. Dùng cho người tư vấn, thành viên hội đồng.
Đọc và ghi (Read + Write). Tải lên, sửa tệp và wiki, nhưng không đổi cài đặt dự án hay quyền người khác. Phù hợp với phần lớn thành viên nhóm.
Quản trị (Administrator). Toàn quyền, gồm công khai dự án, tạo bản đăng ký, xoá thành phần. Nên có ít nhất hai người, để dự án không bị kẹt khi một người rời nhóm.
Người đóng góp trong trích dẫn. Mỗi người cộng tác có ô đánh dấu có xuất hiện trong danh sách tác giả của dự án hay không. Trợ lý kỹ thuật có thể có quyền ghi mà không đứng tên.
Lưu trữ: OSF Storage và kho ngoài
OSF Storage
Mỗi dự án có kho lưu trữ của OSF, chọn vùng địa lý lưu trữ khi tạo dự án. Có giới hạn dung lượng khác nhau cho dự án riêng tư và công khai; tra mức hiện hành trong trang trợ giúp của OSF. Tệp trong OSF Storage có lịch sử phiên bản: tải lên tệp cùng tên tạo phiên bản mới, các bản cũ vẫn xem được.
Kết nối kho ngoài
OSF cho nối các dịch vụ như Google Drive, Dropbox, OneDrive, GitHub, GitLab và một số kho dữ liệu khác. Tệp vẫn nằm ở dịch vụ gốc, OSF chỉ hiển thị và cho thao tác qua giao diện chung. Cách này hợp khi nhóm đã quen làm việc trên một dịch vụ, nhưng lưu ý quyền truy cập trên dịch vụ gốc vẫn áp dụng.
Điểm cần nhớ khi đăng ký
Khi tạo bản đăng ký cố định, OSF sao chép tệp trong OSF Storage vào bản lưu. Tệp chỉ nằm trên kho ngoài có thể không được đóng băng giống như vậy; nếu tệp quan trọng cho bản đăng ký, chép vào OSF Storage trước.
Đăng ký trước và bản lưu cố định
Bản đăng ký là gì
Bản đăng ký (registration) là bản chụp cố định, có dấu thời gian, của dự án hoặc thành phần tại một thời điểm, kèm biểu mẫu trả lời theo mẫu bạn chọn. Sau khi tạo, nội dung không sửa được; đó chính là giá trị của nó.
Đăng ký trước
Đăng ký trước (preregistration) ghi lại giả thuyết, thiết kế, kế hoạch phân tích trước khi thu thập hoặc xem dữ liệu. OSF có nhiều mẫu, từ mẫu chung đến mẫu cho từng loại nghiên cứu. Chọn mẫu, trả lời từng câu đủ cụ thể để người khác đối chiếu được với bài sau này.
Thời gian cấm
Bạn có thể đặt bản đăng ký ở chế độ cấm công khai trong một thời gian, tối đa theo mức OSF quy định, rồi tự công khai khi hết hạn. Dấu thời gian vẫn là thời điểm tạo, nên ý tưởng được giữ mà chưa lộ.
Rút bản đăng ký
Bản đăng ký công khai không xoá được; nếu cần, bạn rút, và trang chỉ còn thông tin cơ bản cùng lý do rút.
Đường dẫn chỉ xem và ẩn danh cho phản biện
Khi tạp chí yêu cầu dữ liệu hoặc tài liệu kèm bài trong lúc bình duyệt mà bạn chưa muốn công khai, dùng đường dẫn chỉ xem (view-only link):
- Vào phần cài đặt của dự án, mục đường dẫn chỉ xem, tạo đường dẫn mới.
- Chọn các thành phần được xem qua đường dẫn này; không chọn thành phần đạo đức hay dữ liệu thô nếu không cần.
- Bật tuỳ chọn ẩn danh (
anonymize) để ẩn tên người cộng tác khi tạp chí bình duyệt ẩn danh. - Kiểm tệp và wiki không còn tên người, tên trường, vì ẩn danh chỉ ẩn danh sách cộng tác, không xoá chữ trong tài liệu.
- Gửi đường dẫn cho tạp chí; khi bài xong, xoá đường dẫn hoặc công khai dự án.
Người có đường dẫn có thể chuyển cho người khác, nên đừng coi đây là cơ chế bảo mật cho dữ liệu nhạy cảm.
Wiki, nhật ký hoạt động và trang giới thiệu dự án
Mỗi dự án và thành phần có một wiki. Dùng wiki của dự án mẹ làm trang giới thiệu: dự án nghiên cứu gì, các thành phần chứa gì, bài báo và bộ dữ liệu liên quan có DOI nào, liên hệ ai. Người ngoài mở dự án sẽ đọc trang này đầu tiên, nên viết cho người chưa biết gì về nhóm.
OSF tự ghi nhật ký hoạt động: ai tải tệp, ai sửa wiki, ai đổi quyền, vào lúc nào. Nhật ký này hữu ích khi cần đối chiếu thời điểm, ví dụ chứng minh bộ công cụ đã có trước khi thu thập dữ liệu. Nó không thay được bản đăng ký cố định, vì dự án vẫn sửa được, nhưng là dấu vết bổ sung.
Một tình huống thường gặp: nhóm thu thập dữ liệu khảo sát ở hai địa bàn, mỗi địa bàn một người phụ trách. Chia thành phần dữ liệu thành hai thành phần con theo địa bàn, mỗi người chỉ có quyền ghi ở phần của mình, trưởng nhóm có quyền quản trị cả hai. Khi xuất bản, công khai thành phần phân tích và dữ liệu đã ẩn danh, giữ riêng tư phần hồ sơ đạo đức.
Lỗi hay gặp khi dùng OSF
Những lỗi sau làm dự án rối hoặc lộ thông tin:
- Bỏ tất cả vào một thư mục của dự án mẹ, không chia thành phần, rồi không công khai được từng phần.
- Công khai dự án mẹ mà quên thành phần dữ liệu vẫn riêng tư, khiến đường dẫn trong bài báo dẫn vào trang báo lỗi quyền.
- Tạo bản đăng ký trước sau khi đã xem dữ liệu, làm mất ý nghĩa của đăng ký trước.
- Đường dẫn ẩn danh nhưng tên tác giả vẫn nằm trong tên tệp hoặc thuộc tính tài liệu.
- Chỉ một quản trị viên, người đó rời nhóm, dự án không ai quản lý.
Việc không cần làm: không cần đưa tệp lớn lên OSF Storage nếu đã có kho dữ liệu chuyên dụng; chỉ cần liên kết DOI bản ghi kho đó vào wiki dự án.
Câu hỏi thường gặp
OSF có miễn phí không?
OSF miễn phí cho người dùng, vận hành bởi tổ chức phi lợi nhuận Center for Open Science. Có giới hạn dung lượng lưu trữ cho mỗi dự án, xem mức hiện hành trên trang trợ giúp.
Dự án OSF có DOI không?
Dự án và bản đăng ký công khai có thể được cấp DOI. Với dữ liệu cần trích dẫn lâu dài, bản đăng ký cố định hoặc kho dữ liệu chuyên dụng là lựa chọn ổn định hơn dự án đang thay đổi.
Đăng ký trước trên OSF có bắt buộc làm đúng kế hoạch không?
Không cấm thay đổi, nhưng mọi khác biệt so với bản đăng ký cần được báo cáo minh bạch trong bài. Bản đăng ký là căn cứ để người đọc thấy điều gì đã định trước.
Đường dẫn ẩn danh có ẩn được tên tác giả trong tệp không?
Không. Tuỳ chọn ẩn danh chỉ ẩn danh sách người cộng tác trên giao diện. Tên trong nội dung tệp, tên tệp và thuộc tính tài liệu phải tự xoá trước khi gửi.
Có xoá dự án OSF được không?
Dự án và thành phần chưa đăng ký có thể xoá. Bản đăng ký thì không xoá được, chỉ rút, nên cân nhắc nội dung trước khi tạo.
